Xung đột Iran đẩy Mỹ - NATO vào vòng xoáy

Cờ của các nước thành viên NATO tại trụ sở NATO ở Brussels, Bỉ. Ảnh: CFP

Trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Âu từ chối tham gia chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố cân nhắc việc rút Mỹ khỏi NATO. Tại cuộc phỏng vấn mới đây với Reuters, ông Donald Trump không giấu được thất vọng khi nói rằng: “Họ đã không phải là bạn khi chúng ta cần họ...”.
Trước đó, Bộ trưởng Bộ Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth đã từ chối tái khẳng định cam kết của Washington đối với nguyên tắc phòng thủ tập thể - nền tảng cốt lõi của NATO. Điều này làm dấy lên lo ngại việc Mỹ đang xem xét lại vai trò của mình trong liên minh quân sự tồn tại hơn bảy thập kỷ qua.

Washington đã kêu gọi các đồng minh châu Âu tham gia sâu hơn vào chiến dịch quân sự, bao gồm việc triển khai lực lượng hải quân tại eo biển Hormuz cũng như hỗ trợ hậu cần. Tuy nhiên, các quốc gia như: Anh, Pháp, Đức, Italia, Tây Ban Nha đã từ chối, thậm chí còn quyết định đóng cửa không phận đối với các chuyến bay quân sự liên quan. Động thái này khiến Nhà Trắng không còn xem châu Âu là đối tác đáng tin cậy. Bộ trưởng Ngoại giao Mỹ Marco Rubio gọi NATO là “con đường một chiều” - ám chỉ Mỹ đang gánh phần lớn trách nhiệm nhưng không nhận lại sự hỗ trợ tương xứng.

Những phát biểu này cho thấy, Washington có thể đang định hình lại cách tiếp cận chiến lược với liên minh. Dẫu vậy, nhiều nhà quan sát cho rằng, đây là chiến thuật gây sức ép của Tổng thống Mỹ nhằm buộc các nước châu Âu chia sẻ gánh nặng quốc phòng. Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Donald Trump đã nhiều lần chỉ trích các đồng minh “lợi dụng” sức mạnh quân sự của Mỹ, nhưng lần này, sự rạn nứt dường như sâu sắc hơn.

Phản ứng từ châu Âu trước những tuyên bố của ông Donald Trump khá thận trọng nhưng rõ ràng. Pháp nhấn mạnh, NATO là liên minh phòng thủ trong không gian châu Âu - Đại Tây Dương, không phải là công cụ cho các chiến dịch tại eo biển Hormuz. Trong khi Thủ tướng Anh Keir Starmer tuyên bố công khai cuộc chiến chống Iran không phải của Anh... Với nhiều quốc gia châu Âu, cuộc xung đột được xem là “tự chọn” này khác với các chiến dịch trước đây ở Afghanistan, nơi mối đe dọa khủng bố mang tính toàn cầu rõ rệt.

Trước nguy cơ bị Mỹ “bỏ rơi”, Liên minh châu Âu đang thúc đẩy kế hoạch “Tái vũ trang châu Âu - Sẵn sàng năm 2030” với mục tiêu huy động 800 tỷ euro cho quốc phòng. Pháp và Anh dẫn đầu các cuộc thảo luận về một lực lượng quân đội chung, phản ánh tham vọng xây dựng quyền tự chủ chiến lược. Tuy nhiên, khoảng cách giữa tham vọng và thực tế rất lớn. Hệ thống chỉ huy phân tán, lợi ích quốc gia khác biệt và sự miễn cưỡng chia sẻ chủ quyền quân sự tiếp tục là rào cản. Ngay cả ý tưởng về một “Schengen quân sự” - cho phép di chuyển binh sĩ nhanh chóng qua biên giới, vẫn mắc kẹt trong các thủ tục hành chính phức tạp. Chưa kể, ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu vẫn phụ thuộc đáng kể vào công nghệ Mỹ và nguyên liệu từ Trung Quốc.

Hơn thế, việc rút khỏi NATO không phải là quyết định đơn giản. Mỹ hiện chi khoảng 750 triệu USD mỗi năm cho hoạt động của liên minh, 4 tỷ USD cho Sáng kiến Răn đe châu Âu. Hiện có hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ đồn trú tại Đức, Anh, Italia và nhiều nước khác. Những chi phí này là đáng kể, nhưng đổi lại, Mỹ có được mạng lưới căn cứ quân sự chiến lược trên toàn cầu, phục vụ các chiến dịch tại Trung Đông, châu Phi, Trung Á..., chưa kể những lợi ích kinh tế và địa chính trị quan trọng. Mặt khác, châu Âu là thị trường xuất khẩu lớn của Mỹ với hàng trăm tỷ USD hàng hóa và dịch vụ mỗi năm. Sự ổn định của khu vực này được bảo đảm bởi NATO, là điều kiện thiết yếu cho sự thịnh vượng của nền kinh tế Mỹ.

Tương lai của NATO đang đứng trước nhiều kịch bản. Theo giới phân tích quốc tế, một cuộc rút lui hoàn toàn của Mỹ là khó xảy ra do nhiều rào cản. Tuy vậy, việc giảm hiện diện quân sự hoặc gây áp lực buộc châu Âu hành động nhiều hơn là những khả năng hiện hữu.

Sau 76 năm tồn tại, NATO đang đối mặt với những thử thách lớn mới. Những mâu thuẫn nội tại đang bị phơi bày rõ ràng dưới sức ép từ cuộc xung đột liên quan đến Iran. Châu Âu đang đứng trước lựa chọn mang tính lịch sử: Tiếp tục dựa vào chiếc ô an ninh của Mỹ hay tự xây dựng năng lực phòng thủ độc lập. Trong một thế giới đang chuyển nhanh sang trật tự đa cực, câu trả lời cho lựa chọn này sẽ không chỉ định hình tương lai của NATO, mà còn cả cấu trúc quyền lực toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới.