Xung đột Mỹ - Iran: Ông Trump không có nhiều lựa chọn

Tổng thống Mỹ Donald Trump. (Ảnh: AP)

Iran tuyên bố điều kiện để chấm dứt xung đột là được kiểm soát eo biển Hormuz, điều Nhà Trắng khó có thể chấp nhận về mặt chính trị. Trong khi đó, các cuộc tấn công đáp trả qua lại vẫn tiếp diễn và có nguy cơ leo thang thành xung đột khu vực.

Theo năm cựu quan chức chính quyền Trump nói với POLITICO, Nhà Trắng hiện không có nhiều lựa chọn khả thi.

Một cựu quan chức cho biết Iran muốn được công nhận quyền thu phí qua eo biển Hormuz, qua đó củng cố quyền kiểm soát bằng thông lệ ngoại giao và luật pháp quốc tế.

Trong những tuần gần đây, ông Trump liên tục xen kẽ giữa đe dọa sử dụng vũ lực và kêu gọi đạt thỏa thuận. Ông cho biết Iran và một số nước Trung Đông đã đề nghị Mỹ hoãn tấn công vì các điều khoản của thỏa thuận đã được thống nhất, bao gồm việc mở hoàn toàn eo biển Hormuz và chấm dứt mối đe dọa hạt nhân từ Iran.

Hiện cũng chưa có dấu hiệu cho thấy Iran sẵn sàng từ bỏ quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Trong Nhà Trắng, nhiều quan chức cấp cao, trong đó có Ngoại trưởng Marco Rubio, phản đối mọi thỏa thuận cho phép Iran kiểm soát eo biển.

Theo họ, điều đó sẽ làm suy yếu khả năng Mỹ áp đặt trừng phạt Iran trong tương lai vì nhiều nước sẽ phải xin miễn trừ để trả phí qua eo biển, đồng thời giảm sức ép quốc tế đối với chương trình hạt nhân của Tehran và tạo tiền lệ nguy hiểm.

Điều này khiến triển vọng đạt giải pháp ngắn hạn trở nên rất hạn chế, trong khi các cuộc đàm phán còn bị cản trở bởi sự thiếu phối hợp giữa các phe phái trong chính quyền Iran.

Alex Gray, cựu Chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia dưới nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng Iran tin mình đang nắm lợi thế và ngày càng tự tin, nên từ chối những nhượng bộ có lợi cho chính họ trong ngắn hạn. Sự thiếu liên lạc trong nội bộ Iran cũng khiến việc duy trì lệnh ngừng bắn trở nên khó khăn hơn.

Một quan chức chính quyền Mỹ cho biết hàng triệu thùng dầu vẫn đi qua eo biển mỗi ngày, cho thấy Iran không thực sự kiểm soát tuyến hàng hải này. Quan chức này cũng nhấn mạnh công dân và tổ chức Mỹ bị cấm xin hoặc nhận bảo đảm an toàn từ Iran khi đi qua eo biển; các tổ chức nước ngoài làm như vậy cũng có nguy cơ bị trừng phạt. Quan chức này khẳng định: "Như Tổng thống đã nói, eo biển Hormuz đang mở và sẽ tiếp tục mở với những ai muốn đi qua. Nó chỉ đóng với Iran".

Bế tắc này diễn ra khi chỉ còn ba tháng nữa là tới cuộc bầu cử giữa kỳ, trong bối cảnh giá xăng tại Mỹ đã tăng từ 3,85 USD lên trung bình 4,10 USD/gallon trong một tháng. Nhiều nghị sĩ Cộng hòa muốn sớm khép lại cuộc chiến để tập trung vào các chính sách kinh tế trong gói luật đối nội mà ông Trump ký ban hành mùa hè năm ngoái.

Tuy nhiên, nguy cơ thương vong của Mỹ, các căn cứ Mỹ bị tấn công và các nước vùng Vịnh hứng chịu tên lửa Iran khiến giá năng lượng tiếp tục tăng, làm cuộc chiến trở thành vấn đề lớn trong kỳ bầu cử vốn tập trung vào chi phí sinh hoạt. Dù ông Trump khẳng định không để yếu tố chính trị chi phối quyết định, hiện chưa có dấu hiệu cho thấy sẽ sớm có lối thoát sau bầu cử.

Danny Citrinowicz, chuyên gia Trung Đông tại Atlantic Council, nhận định ông Trump đang phải đối mặt với hàng loạt lựa chọn đều bất lợi. Một thỏa thuận ngoại giao nhiều khả năng sẽ phải chấp nhận một mức độ kiểm soát nào đó của Iran đối với eo biển Hormuz, điều Washington khó chấp nhận. Ngược lại, leo thang quân sự sẽ khiến giá dầu tiếp tục ở mức cao mà không bảo đảm Iran sẽ lùi bước hay thay đổi chiến lược.

Ông cũng lưu ý, không chỉ eo biển Hormuz là vấn đề. Nếu Iran được phép thu phí hoặc cản trở hoạt động hàng hải tại đây, điều đó có thể tạo tiền lệ để các nước khác, như Trung Quốc ở vùng biển quanh Đài Loan, làm điều tương tự. Ông Gray cho rằng Mỹ sẽ rất khó chấp nhận nhượng bộ.

"Nếu chúng ta chấp nhận việc một bên đơn phương áp đặt phí qua lại và đóng các tuyến hàng hải quốc tế trên vùng biển quốc tế, điều đó sẽ gây tổn hại nghiêm trọng đến thương mại, khả năng hoạt động của Hải quân Mỹ và nguyên tắc tự do hàng hải đã được duy trì suốt khoảng 80 năm. Đó là điều Mỹ rất khó chấp nhận", ông nói.

Theo ông Gray, Iran sẽ phải chấp nhận thực tế rằng họ có thể đóng eo biển Hormuz bất cứ lúc nào như một lợi thế chiến thuật, nhưng đến nay Tehran vẫn chưa cho thấy sẵn sàng chấp nhận điều đó.

Ông Trump nhiều lần khẳng định Mỹ đã làm suy yếu đáng kể năng lực tấn công của Iran, nhưng hôm thứ Sáu thừa nhận Tehran vẫn còn tên lửa và máy bay không người lái.

Trong khi các tàu vẫn tiếp tục đi qua eo biển Hormuz, giúp giá dầu duy trì dưới 100 USD/thùng, Iran và các lực lượng đồng minh những ngày gần đây đã tấn công một căn cứ Mỹ ở Kuwait, hạ tầng năng lượng tại Ả Rập Xê-út và bị cho là đứng sau cuộc tấn công mạng nhằm vào hệ thống cấp nước tại bang Minnesota.

Greg Priddy, chuyên gia về thị trường năng lượng, cho rằng việc lực lượng Houthi tại Yemen được Iran hậu thuẫn ngày càng gia tăng các cuộc tấn công cho thấy Tehran không muốn sớm kết thúc xung đột mà đang tìm cách làm suy yếu vị thế của ông Trump. "Điều đó cho thấy Iran đang khá tự tin. Họ gần như tin rằng đây sẽ là đòn quyết định buộc ông Trump phải nhượng bộ", ông nói.

Trong khi đó, Elliott Abrams, cựu Đặc phái viên Mỹ về Iran dưới nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng không lựa chọn nào hấp dẫn đối với Tổng thống Mỹ. Theo ông, ông Trump chỉ còn ba lựa chọn: lùi bước và chấp nhận để Iran kiểm soát, đồng thời thu phí tại eo biển Hormuz; tiếp tục gia tăng sức ép quân sự cho đến khi Iran chấp nhận thỏa hiệp thực sự; hoặc kéo dài thời gian bằng cách duy trì phong tỏa các cảng của Iran và tiếp tục các cuộc tấn công trả đũa.

Ông Abrams cho rằng Iran có thể không chấp nhận cuộc chiến cường độ thấp và lệnh phong tỏa kéo dài, đồng thời tin rằng việc tấn công mạnh hơn và trên diện rộng sẽ buộc ông Trump phải lùi bước. "Nếu vậy, ông Trump chỉ còn hai lựa chọn: chấp nhận chiến thắng của Iran hoặc leo thang và đáp trả mạnh hơn. Nhưng ông ấy không muốn làm điều nào nên rơi vào tình trạng bế tắc", ông Abrams nói.

Trong tuần trước, ông Trump dường như chấp nhận tình trạng giằng co khi xung đột không leo thang nhưng cũng không hạ nhiệt. "Đến lượt chúng ta tấn công họ", ông nói. Tuy nhiên, đến nay ông vẫn chưa thực hiện các lời đe dọa mạnh mẽ nhất như tấn công hạ tầng dân sự, gồm cầu và các nhà máy khử mặn.

James Jeffrey, cựu đại sứ Mỹ từng phục vụ tại Trung Đông dưới ba đời tổng thống, trong đó có nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng nếu Mỹ thực hiện các lời đe dọa này, Iran có thể đáp trả bằng toàn bộ năng lực còn lại, khiến các đồng minh gặp nguy hiểm hơn, làm cạn kho tên lửa phòng thủ của Mỹ và đẩy giá xăng dầu tăng mạnh. "Vấn đề là Iran đang tiến hành một cuộc chiến gần như toàn diện và sẽ không từ bỏ. Theo thời gian, lệnh phong tỏa sẽ làm Tehran suy yếu, nhưng điểm mấu chốt là 'theo thời gian'", ông nói.

Trong khi đó, nhiều dấu hiệu cho thấy Mỹ vẫn muốn tìm kiếm giải pháp thông qua đàm phán, khi Qatar và Pakistan tiếp tục thúc đẩy nối lại các cuộc hòa đàm sau khi thỏa thuận ngừng giao tranh trước đó đổ vỡ hồi đầu tháng.

Fred Fleitz, cựu Chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời ông Trump, cho rằng Mỹ chưa đến mức từ bỏ nỗ lực đàm phán. "Tôi nghĩ thông điệp chính của ông Trump là nếu Iran cho rằng có thể kéo dài để buộc Mỹ chấp nhận một thỏa thuận bất lợi vì cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới thì hãy nghĩ lại. Điều đó sẽ không xảy ra", ông nói.

Một nguồn tin thân cận với Nhà Trắng cho biết đội ngũ của ông Trump đã chấp nhận rằng khó có thể tìm được lối thoát phù hợp trước cuộc bầu cử tháng 11. "Chúng tôi đã tính đến điều đó. Dù không có lợi nhưng cũng không phải yếu tố quyết định kết quả bầu cử", người này nói.