Mỹ kỳ vọng sớm đạt thỏa thuận mở lại Eo biển Hormuz

Phát biểu ngày 4-8, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington vẫn đang đàm phán với Tehran và "có khả năng chúng tôi sẽ đạt được một thỏa thuận ngay hôm nay hoặc ngày mai để mở lại eo biển".

Khi được hỏi liệu tàu thuyền có phải trả phí khi đi qua Hormuz hay không, Bộ trưởng Tài chính Mỹ khẳng định mục tiêu của Washington là "tự do hàng hải".

Tàu thuyền di chuyển qua Eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters

Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Qatar, một trong những bên trung gian chính giữa Mỹ và Iran, cho biết một dự thảo giải pháp hạ nhiệt căng thẳng đang được luân chuyển giữa các bên. Tuy nhiên, Doha nhấn mạnh chưa có thỏa thuận chính thức cũng như chưa thể xác định thời điểm các bên có thể đi đến đồng thuận.

Trước đó, các nhà đàm phán Iran và Oman đã thống nhất sơ bộ một cơ chế tạm thời nhằm khôi phục hoạt động hàng hải qua Eo biển Hormuz, song kế hoạch vẫn cần được lãnh đạo cấp cao Iran phê chuẩn.

Theo cơ chế này, tàu thuyền sẽ đi vào eo biển qua vùng biển Iran và rời đi qua luồng hàng hải chủ yếu nằm trong vùng biển Oman. Trong giai đoạn đầu, Iran sẽ điều tàu, bao gồm cả tàu chở dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), đi trước để kiểm tra và bảo đảm tuyến hàng hải không còn thủy lôi trước khi mở cửa trở lại cho các tàu khác.

Nếu thỏa thuận được thông qua, Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, đồng thời khôi phục cơ chế miễn trừ cho phép Tehran xuất khẩu dầu trở lại.

Những tín hiệu tích cực từ tiến trình ngoại giao nhanh chóng tác động đến thị trường. Giá dầu Brent giảm khoảng 4%, xuống dưới 80 USD/thùng, mức thấp nhất trong ba tuần. Thị trường chứng khoán Mỹ cũng khởi sắc khi giới đầu tư kỳ vọng căng thẳng tại Trung Đông sẽ hạ nhiệt.

Iran và Oman đã đàm phán trong nhiều tuần về một cơ chế quản lý hoạt động hàng hải mới tại Hormuz, nơi trở thành tâm điểm đối đầu giữa Washington và Tehran. Giới ngoại giao nhận định việc đạt được thỏa thuận tại eo biển này là điều kiện quan trọng để ngăn xung đột tiếp tục leo thang, đồng thời mở đường cho Mỹ và Iran nối lại các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt cuộc chiến đã bước sang tháng thứ sáu.

Hai bên từng đạt một biên bản ghi nhớ vào ngày 17-6, theo đó gia hạn lệnh ngừng bắn đạt được từ tháng 4 thêm 60 ngày và từng bước khôi phục hoạt động hàng hải qua Hormuz.

Tuy nhiên, thỏa thuận nhanh chóng đổ vỡ sau khi Iran tấn công các tàu đi qua tuyến hàng hải phía nam dọc bờ biển Oman với lý do các tàu này sử dụng "luồng hàng hải trái phép". Mỹ sau đó tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran, kéo theo các đợt đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái của Tehran nhằm vào các căn cứ Mỹ trong khu vực, khiến xung đột tiếp tục leo thang.

Những tuần gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định ông muốn dành cho Iran "cơ hội cuối cùng" để đạt được thỏa thuận trước khi Washington cân nhắc các biện pháp quân sự mạnh hơn. Ông cũng cho biết các cuộc tiếp xúc với Tehran đã được nối lại và kỳ vọng giai đoạn đầu của thỏa thuận sẽ giúp Eo biển Hormuz được mở lại "ngay trong ngày mai", trước khi hai bên chuyển sang các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.

Dù các vướng mắc kỹ thuật được cho là đã cơ bản được giải quyết, thỏa thuận vẫn cần được Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei và Hội đồng An ninh quốc gia nước này phê chuẩn. Tiến trình đàm phán trước đó nhiều lần đình trệ do lập trường thay đổi từ cả Washington và Tehran, cũng như những lo ngại của Oman về việc cơ chế mới có thể ảnh hưởng đến nghĩa vụ của nước này theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) và chủ quyền quốc gia đối với vùng biển.

Ngay cả khi đạt được đồng thuận, đây cũng mới chỉ là một cơ chế tạm thời kéo dài trong thời gian gia hạn lệnh ngừng bắn. Về lâu dài, Iran, Oman và các nước vùng Vịnh sẽ tiếp tục đàm phán về cơ chế quản lý Eo biển Hormuz. Tehran vẫn kiên định quan điểm muốn thu "phí dịch vụ" đối với tàu thuyền qua lại, trong khi các quốc gia vùng Vịnh phản đối và Oman đề xuất duy trì cơ chế tự do hàng hải tương tự Eo biển Malacca.

Hormuz hiện vẫn gần như tê liệt sau nhiều tháng xung đột. Tuyến hàng hải này vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô giao dịch toàn cầu cùng khối lượng lớn khí tự nhiên hóa lỏng và phân bón. Vì vậy, bất kỳ tiến triển nào trong đàm phán cũng được giới đầu tư và cộng đồng quốc tế theo dõi sát sao do có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường năng lượng và an ninh khu vực.