Xung đột Mỹ - Israel - Iran: Nguy cơ đẩy giá phân bón tăng mạnh

Phân bón là một trong những ngành hàng chịu ảnh hưởng nhất do xung đột tại Trung Đông. Ảnh minh họa.

Từ ngày 28/2/2026 đến nay, xung đột tại Trung Đông bất ngờ leo thang khi Mỹ và Israel tiến hành các đợt không kích nhằm vào nhiều mục tiêu trên lãnh thổ Iran trong chiến dịch “Epic Fury” và “Roaring Lion”. Đáp trả, Iran phát động chiến dịch “True Promise”, phóng tên lửa vào Israel và 27 căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực. Thiệt hại của các bên hiện chưa được kiểm chứng đầy đủ, song diễn biến quân sự đã lập tức gây chấn động thị trường hàng hóa toàn cầu, đặc biệt là dầu mỏ và phân bón.

CHUỖI CUNG ỨNG PHÂN BÓN ĐỐI MẶT VỚI RỦI RO LỚN

Ông Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam (FAV), cho biết đến nay Hiệp hội chưa nhận được thông tin chính thức từ Hiệp hội Phân bón Thế giới (IFA) về biến động cung - cầu hay giá cả phân bón. Tuy nhiên, các đánh giá sơ bộ cho thấy thị trường chắc chắn chịu tác động, mức độ phụ thuộc vào thời gian và cường độ xung đột tại Trung Đông.

"Trung Đông là khu vực xuất khẩu urê lớn nhất thế giới, khoảng 20 triệu tấn/năm. Riêng Iran sản xuất 5 - 6,5 triệu tấn urê mỗi năm và là một trong những nhà sản xuất amoniac hàng đầu toàn cầu. Các quốc gia sản xuất lớn khác như Saudi Arabia (trên 19 triệu tấn/năm), Qatar (5,5 - 6 triệu tấn urê/năm), UAE, Bahrain và Oman cũng chịu tác động từ căng thẳng quân sự", Chủ tịch FAV thông tin thêm.

Hiện Iran đã đóng cửa toàn bộ nhà máy sản xuất amoniac vì lý do an ninh. Tại Ai Cập, các nhà máy urê cũng ngừng hoạt động do nguồn khí đốt từ Israel bị gián đoạn. Nguồn cung khí cho Jordan cũng bị ảnh hưởng.

Rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược của thế giới. Theo dữ liệu từ hãng tư vấn CRU (Commodities Research Unit - một hãng tư vấn và nghiên cứu thị trường quốc tế có trụ sở tại Vương quốc Anh), gần 1/3 lượng xuất khẩu urê, 44% lưu huỳnh và gần 1/5 amoniac toàn cầu được vận chuyển qua hoặc sản xuất tại các quốc gia phía tây eo biển này.

Mỗi tháng có khoảng 3 - 3,9 triệu tấn phân bón được vận chuyển qua khu vực eo biển Hormuz , gồm 1,5 - 1,8 triệu tấn lưu huỳnh, 1,2 - 1,5 triệu tấn urê và 400 - 500 nghìn tấn amoniac, phosphat mỗi loại. Nếu hoạt động vận tải bị gián đoạn nghiêm trọng, nguồn cung lưu huỳnh và urê toàn cầu có thể giảm lần lượt 44% và 33%.

“Các cuộc tấn công và đáp trả sẽ gây gián đoạn nghiêm trọng thị trường phân đạm, đồng thời tạo ra mối đe dọa với nguồn cung phosphate, kali và lưu huỳnh trong khu vực”, ông Phùng Hà nhận định.

GIÁ DẦU MỎ TĂNG SẼ ĐẨY GIÁ PHÂN BÓN TĂNG

Eo biển Hormuz hiện chiếm khoảng 31% tổng lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển toàn cầu, tương đương khoảng 13 triệu thùng/ngày (theo dữ liệu năm 2025 của Kpler). Ngoài ra, khoảng 40% lưu lượng urê và 20% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu cũng đi qua tuyến đường này.

Dù Iran chưa chính thức tuyên bố đóng cửa eo biển, nhưng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã cảnh báo về hoạt động vận tải tại đây. Nhiều công ty vận tải quốc tế tạm dừng hành trình, một số tàu phải neo đậu tránh rủi ro. Các hãng bảo hiểm tăng phí hoặc hủy hợp đồng đối với tàu đi qua khu vực.

Theo AFP (hãng thông tấn quốc tế của Pháp), trong phiên giao dịch sáng 2/3/2026 tại châu Á, giá dầu Brent tăng lên 80,2 USD/thùng, cao hơn 13% so với mức 72,87 USD/thùng ngày 27/2. Các chuyên gia nhận định giá dầu có thể còn biến động mạnh nếu vận tải qua Hormuz tiếp tục bị gián đoạn.

TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam.

Ông Phùng Hà cho biết giá dầu và khí tự nhiên là yếu tố đầu vào cốt lõi của ngành phân bón. Phân đạm như urê và amoniac được sản xuất chủ yếu từ khí tự nhiên. Khi giá dầu tăng, giá khí thường tăng theo, kéo chi phí sản xuất phân bón leo thang. Để sản xuất 1 tấn urê cần một lượng lớn khí tự nhiên vừa làm nguyên liệu, vừa làm nhiên liệu vận hành nhà máy. Ngoài ra, sản xuất phân bón tiêu tốn nhiều điện và hơi nước, nên chi phí năng lượng tăng sẽ trực tiếp đẩy giá thành lên cao.

Giá dầu tăng cũng khiến cước vận tải đường bộ và đường biển tăng mạnh, làm chi phí đưa phân bón từ nhà máy tới đại lý và nông dân cao hơn. Điều này có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền lên giá lương thực toàn cầu.

Mức độ ảnh hưởng cụ thể sẽ phụ thuộc vào thời gian kéo dài của chiến sự và khả năng duy trì hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Nếu xung đột được kiểm soát trong thời gian ngắn, thị trường có thể ổn định trở lại. Ngược lại, nếu chiến sự leo thang hoặc gián đoạn kéo dài, nguy cơ thiếu hụt nguồn cung và tăng giá phân bón là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong bối cảnh đó, việc chủ động theo dõi thị trường, đa dạng hóa nguồn cung và chuẩn bị các kịch bản ứng phó được xem là yếu tố then chốt nhằm hạn chế tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp.

Chu Khôi