Ý nghĩa tên gọi và nguồn gốc ra đời của Ngã Bảy

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, địa danh “Ngã Bảy” thuộc thành phố Ngã Bảy, tỉnh Hậu Giang cũ, nay được sáp nhập vào thành phố Cần Thơ. Cái tên này luôn gợi lên trong tâm thức người Việt cảm giác mênh mang, trù phú của miền sông nước. Không phải là mỹ từ Hán Việt hay ẩn dụ trừu tượng, danh xưng “Ngã Bảy” thân thuộc nhưng lớn lao, ghi lại trọn vẹn dấu ấn cải tạo thiên nhiên và khát vọng chinh phục vùng đất phương Nam của các bậc tiền nhân.

Vì sao có tên Ngã Bảy?

Để giải nghĩa tên gọi “Ngã Bảy”, chúng ta tiếp cận từ cấu trúc ngôn ngữ bình dân của người Nam Bộ. Trong phương ngữ miền Nam, “Ngã” dùng để chỉ ngã rẽ, nơi giao nhau của các con đường, cả đường bộ lẫn đường thủy. “Bảy” là số lượng của những nhánh rẽ đó. Ghép lại, “Ngã Bảy” có nghĩa là nơi giao hội của bảy dòng sông, dòng kênh.

Một góc Ngã Bảy. (Ảnh: IG)

Điều đáng kinh ngạc là, cấu trúc địa lý hình ngôi sao bảy cánh này không phải là một sự kiến tạo ngẫu nhiên của tự nhiên, mà là sản phẩm trị thủy và quy hoạch giao thông của con người.

Vào đầu thế kỷ 20 (khoảng năm 1905), nhận thấy tiềm năng nông nghiệp khổng lồ nhưng lại bị cô lập bởi địa hình sình lầy hoang hóa của vùng Phụng Hiệp, Hậu Giang, chính quyền thực dân Pháp đã quyết định thực hiện một dự án đào kênh mương quy mô lớn. Dưới sự chỉ huy của các kỹ sư thủy lợi, hàng vạn tá điền và dân phu đã phải đổ mồ hôi, sôi nước mắt đào vét thủ công ròng rã suốt 10 năm (từ 1905 đến 1915) để khơi thông các luồng lạch.

Kết quả của công cuộc khẩn hoang ấy là sự hợp thủy của 7 nhánh kênh lớn, vươn ra 7 hướng khác nhau, bao gồm: Kênh Cái Côn, kênh Búng Tàu, kênh Lái Hiếu, kênh Sóc Trăng, kênh Xẻo Môn, kênh Mang Cá và kênh Xẻo Dong. Nơi bảy dòng nước này tụ hội lại tạo thành một mặt nước rộng lớn mênh mông, và cái tên “Ngã Bảy” ra đời như một sự xác tín vật lý về một điểm nút giao thông đường thủy độc nhất vô nhị không chỉ ở Việt Nam mà còn trên toàn khu vực Đông Nam Á.

Ý nghĩa kinh tế của Ngã Bảy

Khi 7 dòng kênh được khơi thông, nó giống như 7 cuống rạch mạch máu nối thẳng trái tim Ngã Bảy đến khắp các địa phương như Cần Thơ, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang... Tên gọi Ngã Bảy từ đây mang thêm một tầng ý nghĩa mới, sự giao thương và trù phú.

Nước chảy đến đâu, thương hồ theo đến đó. Từ vị trí địa lý đắc địa này, chợ nổi Ngã Bảy hay còn gọi là chợ nổi Phụng Hiệp đã chính thức được hình thành vào khoảng năm 1915. Khác với những khu chợ trên đất liền, Chợ nổi Ngã Bảy là một hệ sinh thái thương mại khổng lồ hoạt động hoàn toàn trên mặt nước.

Vào thời kỳ hoàng kim, mỗi ngày có hàng ngàn chiếc ghe, xuồng từ khắp lục tỉnh đổ về đây neo đậu. Hàng hóa đa dạng từ lúa gạo, trái cây miệt vườn, thủy hải sản cho đến hàng thủ công mỹ nghệ, gốm sứ, vải vóc. Chợ họp từ tờ mờ sáng đến tận đêm khuya. Danh xưng “Ngã Bảy” lúc này vượt ra khỏi định nghĩa về mặt địa lý, trở thành thương hiệu bảo chứng cho sự sung túc, là trạm trung chuyển nông sản vĩ đại nuôi dưỡng hàng triệu sinh kế của người dân châu thổ sông Mê Kông.

Ngã Bảy mở rộng không gian đô thị và phát triển kết cấu hạ tầng đô thị, thương mại, dịch vụ. Ảnh: DNTT

Dấu ấn văn hóa

Vượt lên trên những giá trị vật chất, tên gọi Ngã Bảy đã thẩm thấu vào dòng chảy của văn hóa, văn học nghệ thuật, trở thành một nốt trầm xao xuyến trong tâm hồn người Nam Bộ.

Bảy ngã sông đan chéo nhau gợi lên một bức tranh triết học về nhân sinh, nơi vạn thủy triều quy (nước đổ về một mối) nhưng cũng là nơi tản mác muôn phương. Những chiếc ghe thương hồ ghé lại Ngã Bảy buôn bán rồi lại nhổ sào đi biền biệt. Nơi đây chứng kiến biết bao cuộc tương phùng mừng tủi và những lời từ biệt nghẹn ngào trên bến nước.

Chính cái không gian lai láng và thấm đẫm tình người ấy đã chắp cánh cho những tác phẩm nghệ thuật bất hủ. Tiêu biểu nhất phải kể đến bản vọng cổ “Tình anh bán chiếu” của cố soạn giả Viễn Châu, qua giọng ca trầm ấm của Đệ nhất danh ca Út Trà Ôn. Câu ca mở đầu: “Ghe chiếu Cà Mau đã cắm sào trên bờ kinh Ngã Bảy, sao cô gái năm xưa chẳng thấy ra chào...” đã đưa danh xưng Ngã Bảy vượt không gian, vang vọng khắp mọi miền đất nước. “Ngã Bảy” trong nghệ thuật là hiện thân của sự mộc mạc, thủy chung, của nỗi buồn man mác và cái tình hào sảng của con người phương Nam.

Sức sống của danh xưng Ngã Bảy

Trải qua hơn một thế kỷ biến thiên của lịch sử, vùng đất Ngã Bảy đã có nhiều thay đổi. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của giao thông đường bộ, văn hóa thương hồ và chợ nổi Ngã Bảy không còn giữ được sự sầm uất như thuở sơ khai. Tuy nhiên, giá trị lịch sử và niềm tự hào về danh xưng này vẫn không hề phai nhạt.

Vào năm 2020, địa phương này đã chính thức được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ra nghị quyết thành lập Thành phố Ngã Bảy trực thuộc tỉnh Hậu Giang. Tuy nhiên, theo chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính, Hậu Giang đã sáp nhập vào thành phố Cần Thơ. Vùng đất này hiện được tổ chức lại thành các phường và xã thuộc thành phố Cần Thơ mới. Việc giữ nguyên tên gọi “Ngã Bảy” để đặt tên cho một đơn vị hành chính là một quyết định mang ý nghĩa bảo tồn di sản sâu sắc. Nó khẳng định sự trân trọng của thế hệ hôm nay đối với công lao khai mở của cha ông.

Ngã Bảy là một cái tên đẹp. Nó đẹp không phải vì sự gọt giũa của ngôn từ, mà đẹp bởi sự chân phương, bởi sức nặng của mồ hôi khai hoang mở cõi. Tên gọi ấy gói gọn một bản đồ địa lý hình sao kỳ vĩ, một trang sử kinh tế phồn vinh và một mạch ngầm văn hóa lấp lánh tình người.