Yên Trung trên đất Thụy Nguyên xưa

Chợ Đón nằm bên sông Chu với nét văn hóa chợ quê truyền thống.

Yên Trung xưa (về sau có tên gọi làng Chỉ Tín) thuộc xã Xuân Tín - là một trong bốn làng thuộc “Tứ Yên” nằm dọc bên sông Chu: Yên Lược, Yên Trường, Yên Trung, Yên Lãng.

Được bao quanh bởi hai dòng sông, vùng đất Yên Trung được phù sa bồi đắp màu mỡ, thuận lợi về giao thông đường thủy. Tuy nhiên, vào mùa mưa lũ, sông Chu và sông Cầu Chày cũng gây ra không ít lụt lội khiến cuộc sống người dân vất vả.

Sông Chu chảy qua đất cổ Yên Trung dài khoảng 1,5km (bên này là xã Xuân Tín, bên kia là Xuân Hòa). “Điều đáng chú ý là trước khi chảy vào ranh giới giữa Xuân Tín ở tả ngạn và Xuân Hòa ở hữu ngạn, sông Chu đang chảy theo hướng tây nam - đông bắc thì ngoặt sang hướng tây - đông và trước khi rời Xuân Tín sông lại ngoặt tiếp theo hướng tây bắc - đông nam... Cũng chính vì khúc ngoặt sông Chu này mà Xuân Tín trở thành nơi hứng chịu động lực dòng sông xô thẳng vào bờ (bên lở), trong quá khứ đã xảy ra nhiều lần vỡ đê” (sách Nhân dân và Đảng bộ xã Xuân Tín - Những chặng đường lịch sử).

Cho đến nay, dù chưa có sự khẳng định chắc chắn về thời gian lập nên làng Yên Trung, song căn cứ vào truyền ngôn dân gian và những tư liệu ghi lại trong sử sách, người dân địa phương tin rằng làng Yên Trung phải có từ trước thế kỷ thứ XVI. Bởi, “làng Yên Trung ít nhất đã được ghi lại trong sử sách từ đầu thế kỷ XVI trong thành phần của tổng Phú Hà thuộc huyện Thụy Nguyên”. Ngay từ buổi đầu lập dựng, làng (xã) Yên Trung đã là một vùng địa giới khá rộng.

Nhiều thế kỷ sau đó, vào đầu thế kỷ XX (đời vua Thành Thái) tên làng Yên Trung được đổi thành Chỉ Tín. Điều này được nhắc đến trong bản Thúc ước của làng: “Làng ta nay tên là Chỉ Tín, cựu gọi Yên Trung”. Cách mạng Tháng Tám thành công, làng Chỉ Tín thuộc tổng Phú Hà xưa được lập thành một xã lấy tên Chỉ Tín. Đến năm 1953 thì đổi thành Xuân Tín.

Và theo lưu truyền dân gian ở vùng đất Yên Trung - Chỉ Tín, từ khi Bình Định vương Lê Lợi ở đất Lam Sơn dấy nghĩa, lãnh đạo Nhân dân đứng lên đánh đuổi giặc ngoại xâm, người Yên Trung đã tìm về tụ nghĩa. Tuy nhiên, dấu ấn rõ hơn của đất và người nơi đây thì phải đến khi nhà Lê khởi nghiệp Trung hưng trên đất Yên Trường - Vạn Lại. Nằm giáp với đất Yên Trường, Yên Trung khi ấy tựa một vùng đô thị ngoại hành cung. Có ý kiến cho rằng, trong suốt giai đoạn Yên Trường - Vạn Lại là “kinh đô trung hưng” của nhà Lê, với vị trí tiếp giáp thuận lợi, Yên Trung đã dần trở thành một “đô thị” phát triển bên kinh thành. Những tên gọi địa danh mang “sắc màu” phố phường cho đến nay còn được người dân kể lại, như xóm Hàng Hương, Hàng Chè, Hàng Bún, Hàng Dầu...

Cùng với đó, trên đất Yên Trung xưa, Xuân Tín ngày nay còn có nhiều cánh đồng được cho là có nguồn gốc gắn liền với giai đoạn Trung hưng nhà Lê và cả phong trào chống Pháp về sau này, như: Thụng Voi (nơi nhốt voi), Cồn Phạm (nơi giam giữ phạm nhân), làng Đóng (nơi giặc Pháp đóng đồn để đàn áp phong trào văn thân).

Trên đất Yên Trung, họ Lê Văn và Chu Đăng được biết đến là hai dòng họ đến cư ngụ từ buổi ban đầu (thế kỷ XV). Sang thế kỷ XVI có thêm người của họ Hà Trọng, rồi tiếp đó là Nguyễn Mậu, Hoàng Văn, Lưu Đình... Nhưng phải đến thế kỷ XIX và XX thì các dòng họ tìm về đất Yên Trung - Chỉ Tín tăng nhanh chóng. “Thế kỷ XIX có 38 dòng họ đến làm ăn sinh sống tại đây, đến thế kỷ XX có gần 50 dòng họ”... Cho đến ngày nay, trên vùng đất này đã có hơn 100 dòng họ đang cùng nhau quần cư sinh sống, góp sức phát triển quê hương.

Có thể lý giải cho việc, từ trong quá khứ Yên Trung được người muôn phương tìm đến lập nghiệp bởi nhiều nguyên do. Bên cạnh những điều kiện đất đai tốt tươi, con người dễ khai khẩn, làm ăn thì còn bởi nơi đây thế đất “mở” rộng rãi, giao thông thuận tiện, nhiều dòng họ vì những biến cố chính trị trong lịch sử, trên đường đi lánh nạn đã tìm về vùng đất này. Có thể kể đến họ Hà Trọng vốn họ Lý, họ Hoàng vốn là họ Mạc.

Dừng chân ở đất làng Yên Trung, những thế hệ người dân cần lao với sự chăm chỉ đã nỗ lực vượt lên nghịch cảnh, tạo dựng cuộc sống ngày càng no đủ. Từ những cồn bãi hoang dần trở thành đất đai màu mỡ, tốt tươi. Nương theo đặc tính từng vùng đất, con người đã đặt cho các xứ đồng những tên gọi đầy thú vị: Phủ Chè, Vườn Thoải, Đồng Sánh, Mã Sơn, Đồng Bông, Con Lươn, Dọc Miếu, Nhà Cô, Trắng Bàu, Dọc Gạo, Nhà Võng...

Nằm bên sông Chu, làng Yên Trung - Chỉ Tín xưa nay thuộc xã Xuân Tín.

Bên cạnh canh tác nông nghiệp, người dân Yên Trung - Chỉ Tín còn thạo nghề buôn bán. Việc buôn bán nơi đây gắn liền với chợ Đón nằm bên sông Chu. So với chợ Sánh, chợ Thạc, chợ Phủ trong vùng thì chợ Đón ở Yên Trung hình thành, phát triển muộn hơn. Người già trong làng kể rằng, bấy giờ trước mỗi phiên chợ Sánh, chợ Thạc, ở khoảng đất bên sông Chu người ta đã mở những buổi “chợ đón” nhằm đón người và hàng hóa về giao thương ở các chợ lớn. Cũng từ đó, mà tên gọi “chợ Đón” ra đời, tồn tại, phát triển cho đến ngày nay. Từ một chợ nhỏ, chợ Đón đã trở thành trung tâm giao thương sầm uất của người dân trong vùng. Những buổi chợ họp từ sáng sớm tinh mơ kéo dài đến hết buổi sáng, thường nhộn nhịp người đến bán và mua. Không chỉ là địa điểm giao thương, chợ Đón còn góp phần tạo nên nét đẹp văn hóa của vùng đất bên sông Chu.

Bà Trịnh Thị Hằng, Phó trưởng phòng Văn hóa Xã hội UBND xã Xuân Tín, cho biết: Cùng với nỗ lực mưu sinh, xây dựng cuộc sống ấm no, người dân Yên Trung - Chỉ Tín trước đây còn có đời sống văn hóa tinh thần phong phú. Trong quá khứ, trên vùng đất này từng tồn tại nhiều công trình kiến trúc như đình, chùa, miếu. Cùng với đó còn có Văn chỉ và Nền phúc. Nếu Văn chỉ là nơi đề cao sự học, ghi danh những người đỗ đạt trong làng thì Nền phúc là nơi mỗi năm vào ngày đầu tháng 2 (âm lịch) người dân tề tựu tổ chức lễ hội tế Thành hoàng...

Đáng tiếc, trải qua thời gian và nhiều nguyên do, đến nay những công trình kiến trúc trên đất Yên Trung - Chỉ Tín xưa chỉ còn lại dấu tích. Những sinh hoạt văn hóa, lễ hội đậm nét chỉ còn được nhắc tới trong chuyện kể của những bậc cao niên... Một trong những “di sản” văn hóa quý giá được lưu giữ và lưu truyền ở Yên Trung cho đến nay có lẽ là bản “Thúc ước” - văn bản ghi lại quá trình từ khi lập làng, phát triển, trải qua những thăng trầm, đổi thay, và khép lại với những dặn dò: “Dặn bảo mấy lời thúc ước/ Giữ gìn cho trọn thủy chung”.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách Nhân dân và Đảng bộ xã Xuân Tín - Những chặng đường lịch sử, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017).