4 tháng đưa 731 liệt sĩ trở về từ lòng đất Công viên Lê Thị Riêng

Hẹn ngày về

4 tháng đưa 731 liệt sĩ

trở về từ lòng đất

Công viên Lê Thị Riêng

Nội dung: Huệ Lâm, Vi Lê · Ảnh: Duy Hiệu, Hoài Bảo, Quỳnh Danh · Đồ họa: Phan Nhật, Xuân Sang

Từ ảnh tư liệu, ký ức nhân chứng đến từng lớp đất được bóc tách, cuộc tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng đưa 731 hài cốt liệt sĩ đến ngày chuẩn bị an táng.

1968

2026

Kéo để so sánh. Tháp nước trong ảnh màu năm 1968 vẫn còn đến hôm nay. Ảnh tư liệu: Bộ Tư lệnh TP.HCM; ảnh hiện tại: Hoài Bảo

Một tháp nước trong bức ảnh chụp năm 1968 trở thành dấu mốc để tìm nơi những người lính nằm lại.

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng cùng nhóm nghiên cứu dành gần 8 năm giải mã ảnh tư liệu, đối chiếu các công trình cũ với khu vực nghĩa trang Đô Thành nay là Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP.HCM. Những chi tiết còn lưu trên ảnh giúp khoanh vùng các vị trí chôn cất giữa một không gian đã thay đổi qua nhiều thập kỷ.

Khu nghĩa trang Đô Thành nhìn từ trên cao năm 1968. Ảnh tư liệu: Bộ Tư lệnh TP.HCM

Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng trong buổi khảo sát ngày 15/6. Ảnh: Hoài Bảo

Đến đầu tháng 6, những người nghiên cứu, nhân chứng và lực lượng chức năng cùng đối chiếu ảnh tư liệu, ký ức và kết quả khảo sát để lần tìm nơi chôn cất. Ngày 23/6, những bộ hài cốt đầu tiên được tìm thấy dưới lòng đất Công viên Lê Thị Riêng.

Gần 4 tháng sau, TP.HCM chuẩn bị lễ truy điệu và an táng 731 bộ hài cốt liệt sĩ đã được quy tập. Để đi từ những manh mối đến ngày tiễn đưa là công sức của người lính bóc tách từng lớp đất, bác sĩ phân loại từng mảnh xương, giám định viên lựa chọn mẫu ADN và những người rà soát hồ sơ, lần tìm các thân nhân. Mỗi người góp một phần, đưa các Anh về nơi an nghỉ, giữa lòng thành kính của đồng đội, gia đình và người dân.

Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng nằm giữa các tuyến đường đông đúc của TP.HCM. Ảnh: Hoài Bảo

Lần theo dấu tích

Ông Nguyễn Thành Phước mới 12 tuổi khi chứng kiến việc chôn cất năm 1968 tại nghĩa trang Đô Thành. Trong ký ức của ông, các thi thể được xếp từng lớp, có ván gỗ và bột khử khuẩn màu trắng. Những lần cải tạo công viên sau này cũng từng làm lộ xương người, dép cao su, băng đạn.

Những nhân chứng từng sống gần nghĩa trang Đô Thành cung cấp thông tin tại hội thảo ngày 8/6. Ảnh: Hoài Bảo

Ngày 8/6, tại hội thảo do Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 quốc gia, chủ trì, các nguồn thông tin về nghĩa trang Đô Thành cũ được tập hợp, đối chiếu.

Theo Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, tư liệu lịch sử, ý kiến nhân chứng và khảo sát thực địa cho thấy có cơ sở nhận định khu vực này từng là nơi chôn cất tập thể nhiều cán bộ, chiến sĩ và đồng bào hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Từ hội thảo, công việc chuyển xuống lòng đất. Radar xuyên đất hỗ trợ tìm kiếm. Hồ sơ liệt sĩ, phiên hiệu đơn vị và địa bàn chiến đấu được rà soát để chuẩn bị căn cứ đối chiếu.

Tại Khu A của Công viên Lê Thị Riêng, radar ghi nhận dấu hiệu dị thường. Ngày 23/6, lực lượng đào khảo sát tìm thấy 5 bộ hài cốt cùng nhiều di vật. Những dấu tích từng được lần tìm trên ảnh giờ đây dần xuất lộ sau tầng lớp đất.

8/6

T6

T7

T8

T9

T10

Sơ đồ vị trí tương đối, dựng trên ảnh flycam của Znews

8/6

Hội thảo xác minh

Từ 3 bức ảnh hiện trường, trong đó có một ảnh màu của AP, và lời kể của 4 nhân chứng, hội thảo kết luận khu đất có ít nhất 3 rãnh mộ lớn, khoảng 900 hài cốt.

Ảnh: Hoài Bảo

9/6

Lực lượng tìm kiếm

Bộ Tư lệnh TP.HCM công bố 37 cán bộ, chiến sĩ tham gia chiến dịch “500 ngày đêm” tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Ảnh: Hữu Tân/Bộ Tư lệnh TP.HCM

10/6

Các đội K về công viên

Quân khu 7 huy động 4 đội K, lực lượng chuyên tìm kiếm hài cốt quân tình nguyện, chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Campuchia.

Ảnh: Duy Hiệu

13-14/6

Lễ kỳ siêu

Lễ kỳ siêu anh hùng liệt sĩ diễn ra tại công viên, do Hòa thượng Thích Lệ Trang, Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP.HCM, chủ trì.

Ảnh: Hoài Bảo

18/6

Kho hồ sơ 2,7 triệu trang

Nguồn tư liệu mở rộng sang 2,7 triệu trang hồ sơ số hóa của Văn khố Sam Johnson, Đại học Công nghệ Texas (Mỹ).

Ảnh: Hoài Bảo

19/6

Chốt khu vực tìm kiếm

Hội nghị triển khai kế hoạch chốt 3 khu vực tìm kiếm quanh Nhà truyền thống, cà phê Sân Chim và cầu Thê Húc. Dự kiến khai quật trong 3 tháng.

Ảnh: Hoài Bảo

20/6

“Mắt thần” dò đất

Radar xuyên đất phát hiện 3 vùng đất bị xáo trộn sát Nhà truyền thống. Một rãnh sâu khoảng 1,2-1,8 m, rộng 2,5-3,5 m, dài hơn 10 m.

Máy radar IDS Duo Detector dùng trong đợt thăm dò. Ảnh: Hoài Bảo

23/6

Những bộ hài cốt đầu tiên

Đào thăm dò, lực lượng tìm thấy 5 bộ hài cốt cùng một tấm tăng bộ đội và nhiều mẫu xương vụn.

Ảnh: Duy Hiệu

Vuốt ngang để xem từng mốc

Dưới từng lớp đất

Chậm thôi, nhẹ thôi! Đừng để các Anh đau lần nữa!

Thượng tá Trần Hùng Cường, Chính trị viên Đội K73

Thượng tá Trần Hùng Cường, Chính trị viên Đội K73, nhắc các chiến sĩ khi họ bóc tách đất trong rãnh mộ sâu hơn 2 m ở công viên. Chỉ ít ngày trước, ông còn cùng đồng đội tìm hài cốt ở Campuchia. Trở về Việt Nam, họ tiếp tục công việc giữa TP.HCM.

Thượng tá Trần Hùng Cường, Chính trị viên Đội K73, tại công viên. Ảnh: Duy Hiệu

Những người lính quan sát màu đất, kết cấu và dấu hiệu xáo trộn để phân biệt đất tự nhiên với đất san lấp. Một khoảng đất sẫm màu cũng khiến cả tổ dừng lại kiểm tra. Qua nhiều lần cải tạo công viên, các dấu tích cũ đã bị những lớp đất mới phủ lên.

Máy cuốc giúp di chuyển khối lượng đất lớn. Khi xuất hiện dấu tích nghi liên quan đến hài cốt, lực lượng chuyển sang tìm kiếm thủ công. Tại rãnh số 2, Khu A, được phát hiện từ ngày 8-9/9, việc đào tìm tiếp tục theo cách ấy để bảo đảm cất bốc thận trọng.

Đầu tháng 7

T6

T7

T8

T9

T10

Sơ đồ vị trí tương đối, dựng trên ảnh flycam của Znews

Đầu tháng 7

Rãnh mộ số 1 · Khu A

Phía sau Nhà truyền thống, rãnh mộ ban đầu dài khoảng 25 m, rộng khoảng 3 m.

Đội K73 khảo sát hiện trường ngày 9/7. Ảnh: Duy Hiệu

9/7

Hai lớp hài cốt

Rãnh được mở rộng phạm vi, đào sâu thêm. Lớp trên được nhận định là liệt sĩ Quân Giải phóng hy sinh trong Xuân Mậu Thân 1968; lớp dưới được cho là chiến sĩ Biệt động Sài Gòn.

Ảnh: Hoài Bảo

Tháng 7

Khoảng 30 m

Sau các đợt mở rộng, rãnh số 1 dài khoảng 30 m, kéo từ khu vực Nhà bia tưởng niệm về phía hồ cá cạnh Nhà truyền thống.

23/7

Rãnh khu B

Phát hiện rãnh mộ ở khu vực đồi nhân tạo, cách vị trí tìm kiếm A khoảng 50 m.

8-9/9

Rãnh mộ số 2 · Khu A

Rãnh mới mở rộng từ cạnh rãnh số 1 về phía đồi nhân tạo. Việc đào tìm tiếp tục thủ công để bảo đảm cất bốc thận trọng.

5/10

731 hài cốt

Sau gần 4 tháng, 731 hài cốt liệt sĩ đã được đưa lên từ lòng đất công viên.

Vuốt ngang để xem từng mốc

Trong phòng lấy mẫu, bác sĩ quân y Trần Văn Bản, 82 tuổi, đứng bên bàn inox. Ông tình nguyện tham gia từ ngày 23/6, mang theo kinh nghiệm hơn 40 năm tìm kiếm đồng đội.

Từng mảnh xương được ông quan sát, làm sạch đất bám rồi đặt theo vị trí giải phẫu. Một chiếc răng nhỏ lẫn trong đất được tìm thấy. Ông lau bằng gạc, đặt vào khay riêng.

“Giữ lại”, ông nói.

Chiếc răng ấy có thể trở thành mẫu giám định ADN. Nhưng để tìm lại tên một người lính, lực lượng chức năng còn cần nhiều căn cứ khác.

Bác sĩ Trần Văn Bản (giữa) có hơn 30 năm tham gia tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Ảnh: Duy Hiệu

Một cái tên đã trở về

Ngày 6/7, thông tin về mảnh giấy mang tên Huỳnh Văn Quên được công bố. Giấy tờ nằm cùng hài cốt trong đợt khảo sát tại công viên ngày 23/6.

Chạm vào các điểm sáng trên ảnh hoặc chọn di vật

Mẩu giấyVíChai dầu gióLượcBút bi

Mẩu giấy

Bọc trong nylon, còn đọc được các dòng “Đồng chí Huỳnh Văn Quên”, “Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam” và phiên hiệu đơn vị 962. Đây là manh mối để lần tìm thân nhân.

Ví

Một trong 4 kỷ vật được trao lại cho gia đình tối 26/7.

Chai dầu gió

Trao lại cho gia đình cùng ví, lược và bút bi.

Lược

Chiếc lược nhỏ nằm cạnh xấp giấy tờ, trao lại cho gia đình tối 26/7.

Bút bi

Thân bút đã gỉ sau gần 6 thập kỷ dưới lòng đất.

Di vật tìm thấy cùng hài cốt liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Ảnh: Bộ Tư lệnh TP.HCM

Đọc tin, ông Huỳnh Văn Mười và Huỳnh Văn Nhỏ ở xã Vàm Cỏ, tỉnh Tây Ninh, nhận định đây có thể là người anh gia đình đã tìm kiếm hàng chục năm. Vướng mắc nằm ở một chữ cái: giấy báo tử cũ ghi “Huỳnh Văn Quyên”, còn Bằng Tổ quốc ghi công ghi “Huỳnh Văn Quên”, trùng với giấy tờ tìm thấy bên hài cốt. Các cơ quan chức năng tiếp tục rà soát hồ sơ.

Trong lúc chờ xác minh, câu chuyện của bà Nguyễn Thị Lệ được biết đến. Người phụ nữ hẹn ước với ông Quên trước ngày ra trận đã ở vậy suốt 58 năm. Ngày 18/7, bà được Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh công nhận là vợ liệt sĩ.

Bà Nguyễn Thị Lệ chờ người yêu suốt 6 thập kỷ. Ảnh: Quỳnh Danh

Tối 23/7, bà nhận di ảnh phục dựng của chồng tại công viên. Cầm tấm hình trên tay, bà bật khóc. Sau gần sáu thập kỷ chờ đợi, bà có một gương mặt để nhìn lại, một tấm ảnh để mang về thờ phụng.

Tối 26/7, Bộ Tư lệnh TP.HCM xác nhận hài cốt được tìm thấy là của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Bút bi, lược, ví và chai dầu gió được trao lại cho gia đình. Giấy báo tử được cấp lại đúng tên ông.

Giấy báo tử

Huỳnh Văn Quyên

Bằng Tổ quốc ghi công

Huỳnh Văn Quên

Sáng 6/7

Công bố mẩu giấy ghi tên Huỳnh Văn Quên, đơn vị 962, từng tham gia trận đánh khu vực cầu Chữ Y Tết Mậu Thân 1968. Phát động tìm thân nhân.

Ảnh: Bộ Tư lệnh TP.HCM

Chiều 6/7

Ông Huỳnh Văn Mười, 61 tuổi, em trai liệt sĩ, liên hệ. Giấy báo tử ghi “Quyên”, Bằng Tổ quốc ghi công ghi “Quên”.

Ảnh: Gia đình cung cấp

7/7

Lấy mẫu ADN hai em trai liệt sĩ, ông Huỳnh Văn Mười và Huỳnh Văn Nhỏ.

Ảnh: Bộ Tư lệnh TP.HCM

13/7

Bà Nguyễn Thị Lệ, 80 tuổi, người hẹn ước với ông Quên, cùng gia đình đến viếng. Lần đầu bà “gặp” lại ông sau 58 năm.

Ảnh: Hoài Bảo

18/7

6 người thân trực hệ và đại diện gia tộc ký xác nhận. Sở Nội vụ tỉnh Tây Ninh công nhận bà Lệ là vợ liệt sĩ.

Ông Huỳnh Văn Nhỏ rơi nước mắt sau khi ký hồ sơ. Ảnh: Quỳnh Danh

Tối 23/7

Bà Lệ nhận di ảnh phục dựng của chồng tại công viên.

Ảnh: Duy Hiệu

Tối 26/7

Xác nhận hài cốt là liệt sĩ Huỳnh Văn Quên. Bút bi, lược, ví, chai dầu gió được trao lại cho gia đình.

Ảnh: Duy Hiệu

Công việc tiếp theo

Không phải bộ hài cốt nào cũng có giấy tờ để lần tìm như trường hợp ông Quên.

Theo giám định viên Vương Gia Bảo, Trung tâm Pháp y TP.HCM, nhiều mẫu răng, xương tại hiện trường vẫn cứng chắc. Nhưng bên trong, ADN có thể đã phân mảnh sau hàng chục năm chịu tác động của nhiệt độ, độ ẩm, nước ngầm và vi sinh vật.

Tìm được mẫu phù hợp mới là bước đầu. Mẫu được ghi mã, niêm phong, bảo quản riêng để tránh nhầm lẫn và hạn chế nhiễm ADN ngoại lai.

Cùng với giám định, việc xác minh cần thêm hồ sơ, tư liệu, di vật và dữ liệu đối sánh từ thân nhân. Với những liệt sĩ chưa xác định được danh tính, công việc tiếp tục sau khi hài cốt đã được đưa lên khỏi lòng đất.

Số hài cốt liệt sĩ được quy tập

Số hài cốt lũy kế tại thời điểm cuối mỗi tháng, tính đến ngày 5/10. Nguồn: Bộ Tư lệnh TP.HCM

Hoa trắng tiễn Anh về nơi an nghỉ

Ngày 14/10, 731 hài cốt liệt sĩ sẽ được đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM. Theo kế hoạch, nghi thức dâng hoa, dâng hương bắt đầu lúc 7h30; lễ viếng, truy điệu diễn ra từ 8h tại công viên. Hài cốt được di chuyển trong 4 đợt xe, đợt đầu dự kiến xuất phát khoảng 8h45.

Dọc chặng đường khoảng 26 km về nghĩa trang, người dân được mời đứng trên vỉa hè, cầm nhành hoa trắng để bày tỏ lòng thành kính và tiễn đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ sau gần sáu thập kỷ nằm lặng dưới lòng đất.

7h30Dâng hoa, dâng hương

8hLễ viếng, truy điệu

8h45Đợt xe đầu xuất phát

10hLễ an táng

1

Xuất phát: Công viên Văn hóa Lê Thị Riêng

Phường Hòa Hưng

0 / 26 km

Lộ trình chiều đi ngày 14/10, đồ họa minh họa. Nguồn: Bộ Tư lệnh TP.HCM

Cán bộ, chiến sĩ sơ duyệt nghi thức đưa hài cốt liệt sĩ lên xe. Ảnh: Duy Hiệu

Với những người trực tiếp làm nhiệm vụ, mỗi bộ hài cốt được tìm thấy đều mang theo trách nhiệm với người đã hy sinh và gia đình đang chờ đợi. Trung tá Lê Ngọc Hà, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh TP.HCM, từng chia sẻ rằng lực lượng cố gắng bóc tách từng bộ hài cốt, giữ gìn di vật đi kèm với mong muốn giúp các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.

Lễ an táng sẽ đưa các liệt sĩ về nơi yên nghỉ được chăm sóc, hương khói. Nhưng với những người chưa xác định được danh tính, hành trình tìm lại tên vẫn còn phía trước. Những hồ sơ, di vật và mẫu sinh phẩm được lưu giữ trong quá trình quy tập sẽ tiếp tục phục vụ việc xác minh, đối chiếu, để từ nơi an nghỉ mới, các liệt sĩ có thêm cơ hội được người thân tìm thấy.