40 năm tai nạn hạt nhân Chernobyl (26/4/1986 - 26/4/2026) Văn hóa an toàn nhìn từ tai nạn hạt nhân Chernobyl

Từ Chernobyl đến khái niệm văn hóa an toàn

Nguyên nhân chính của tai nạn hạt nhân Chernobyl (Chernobyl accident) tại Ukraina ngày 26/4/1986 là do thiết kế không bảo đảm an toàn và do nhân viên vận hành không tuân thủ quy trình đã được hướng dẫn. Nhiều tổ chức quốc tế liên quan và quốc gia đã tập trung tìm hiểu, nghiên cứu về tai nạn và nhận thấy rằng sự bất cẩn của con người là xuất phát điểm của tai nạn - nói cách khác là thiếu văn hóa an toàn.

Phát triển điện hạt nhân, văn hóa an toàn phải được đặt lên hàng đầu

Cụm từ “văn hóa an toàn” (safety culture), hay còn gọi là văn hóa an toàn hạt nhân, lần đầu tiên được đưa ra trong Báo cáo đánh giá tai nạn Chernobyl của Nhóm tư vấn An toàn hạt nhân quốc tế (INSAG) vào năm 1986. Từ đó, lý thuyết về văn hóa an toàn hình thành và phát triển.

IAEA định nghĩa “văn hóa an toàn” là một tập hợp các đặc điểm và thái độ của tổ chức và cá nhân được thiết lập để các tổ chức và cá nhân đó chú trọng đến các vấn đề bảo đảm an toàn hạt nhân như là một ưu tiên hàng đầu”[1]. Luật Năng lượng nguyên tử được Quốc hội nước ta thông qua năm 2025 cũng giải thích: “Văn hóa an toàn là hệ thống chuẩn mực, quy tắc và hành vi được hình thành và phát triển của tổ chức, cá nhân nhằm bảo đảm an toàn bức xạ và an toàn hạt nhân luôn được đặt lên hàng đầu”. (Khoản 33 Điều 4).

Bản chất của văn hóa an toàn là việc xây dựng một hệ thống đề cao vai trò của yếu tố tổ chức và yếu tố con người (đặc biệt là lãnh đạo), nâng cao nhận thức của người lao động từ ý thức tuân thủ pháp luật đến hành vi và thói quen ứng xử phù hợp với yêu cầu bảo đảm an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân. Văn hóa an toàn được phát triển theo ba giai đoạn từ thấp đến cao: (1) An toàn trên cơ sở luật pháp và quy định; (2) An toàn trở thành mục tiêu của tổ chức; và (3) An toàn luôn luôn có thể được tăng cường.

Điện hạt nhân phải đi kèm với văn hóa an toàn

Để xây dựng, củng cố và duy trì văn hóa an toàn, điều quan trọng nhất là từng cá nhân trong tổ chức, đặc biệt là các cấp lãnh đạo và quản lý, nhận thức đúng tầm quan trọng của văn hóa an toàn với sự tồn tại và phát triển của tổ chức. Tinh thần tốt nhất là mọi thành viên của tổ chức luôn có thái độ học hỏi để nhận thức và nhận thức lại về văn hóa an toàn, biến khái niệm này thành một yếu tố nội tại của tổ chức, một yếu tố luôn có khả năng đổi mới và hoàn thiện. Cùng với văn hóa an toàn, mọi người sẽ nhận thức lại về sự phát triển của an toàn từ quan điểm thuần túy kỹ thuật đến quan điểm xã hội - kỹ thuật - văn hóa.

Thực tế đã chứng minh ở đâu văn hóa an toàn bị buông lỏng thì việc xảy ra tai nạn bức xạ, tai nạn hạt nhân chỉ còn là vấn đề thời gian. Các tai nạn hạt nhân Three Miles Island (Hoa Kỳ), Chernobyl (Ucraina), Tokai-Mura, Mihama (Nhật Bản)… hay các tai nạn thất lạc nguồn phóng xạ ở nước ta đều có nguyên nhân liên quan đến yếu tố tổ chức, yếu tố con người và văn hóa an toàn. Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã ban hành một số tài liệu hướng dẫn về văn hóa an toàn. IAEA cũng thành lập Nhóm Rà soát đánh giá văn hóa an toàn (SCART - Safety Culture Assessment Review Teams) để đánh giá văn hóa an toàn tại các quốc gia thành viên. Nhiều cơ quan quản lý hạt nhân của các nước như Hoa Kỳ, Pháp, Hàn Quốc, Indonesia… cũng đã ban hành văn bản quy định, hướng dẫn về xây dựng, thực hiện, duy trì và đánh giá văn hóa an toàn.

Trong công nghiệp hạt nhân, an toàn phải là vấn đề được ưu tiên số một (safety first) - “Sai một li, đi một dặm”. Người lao động trong công nghiệp hạt nhân phải được trang bị tác phong công nghiệp cao, đó là sự tự giác tuân thủ nghiêm ngặt kỷ luật lao động và quy trình làm việc đến từng chi tiết nhỏ. Tác phong công nghiệp và văn hóa an toàn là hai yếu tố có mối quan hệ hữu cơ với nhau. Qua công tác thanh tra, kiểm tra các cơ sở bức xạ, vẫn còn một số tồn tại liên quan đến văn hóa an toàn. Tại không ít cơ sở, vấn đề bảo đảm an toàn được người đứng đầu cơ sở quan tâm ít hơn là vấn đề hiệu quả kinh tế. Người lao động còn chủ quan với sức khỏe và tính mạng của bản thân và cộng đồng với nhiều biểu hiện như: không tuân thủ hoặc cắt xén quy trình làm việc, không sử dụng phương tiện bảo hộ lao động và các thiết bị đo liều bức xạ cá nhân được trang bị…

Bốn giải pháp trọng tâm xây dựng văn hóa an toàn hạt nhân

Để xây dựng và phát triển văn hóa an toàn hạt nhân ở nước ta một cách bền vững, cần tập trung vào một số giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, xây dựng văn bản cấp bộ hướng dẫn xây dựng, duy trì, phát triển và đánh giá văn hóa an toàn. Đây là trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ, cụ thể là Cục An toàn bức xạ và hạt nhân. Văn bản cần quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu và từng nhân viên của tổ chức đối với văn hóa an toàn trên cơ sở 8 nguyên tắc: 1) Trách nhiệm cá nhân; 2) Cam kết bảo đảm an toàn của người đứng đầu cơ sở; 3) Tin cậy lẫn nhau giữa các cá nhân, bộ phận trong tổ chức; 4) Xem an toàn là số 1 trong việc ra quyết định; 5) Tôn trọng công nghệ vì tính đặc biệt; 6) Cá nhân luôn nêu câu hỏi (hoài nghi) đối với việc bảo đảm an toàn; 7) Không ngừng học hỏi kiến thức và thực tiễn an toàn; và 8) Kiểm tra thường xuyên việc bảo đảm an toàn.

Thứ hai, giáo dục, tuyên truyền nâng cao nhận thức về văn hóa an toàn cho các cấp hoạch định chính sách, các cấp quản lý và toàn dân. Đồng thời, văn hóa an toàn phải trở thành một nội dung học trong các ngành đào tạo về điện hạt nhân, công nghệ hạt nhân, công nghệ bức xạ. Văn hóa an toàn phải là một nội dung đào tạo bắt buộc trong những khóa đào tạo, đào tạo nâng cao, đào tạo lại về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân. Văn hóa an toàn cần phải được quán triệt đến từng cá nhân hoạt động trong công nghiệp hạt nhân và được tuyên truyền để dư luận xã hội hiểu đúng.

Thứ ba, khảo sát, đánh giá thực trạng văn hóa an toàn. Cần khảo sát, đánh giá thực trạng văn hóa an toàn ở các cơ sở một cách toàn diện và định kỳ. Để thực hiện việc này, cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân cần phải xây dựng một bộ câu hỏi về văn hóa an toàn và bộ các tiêu chí, chỉ số đánh giá văn hóa an toàn trên cơ sở áp dụng kinh nghiệm nước ngoài cho Việt Nam.

Thứ tư, thí điểm phát triển văn hóa an toàn tại một số cơ sở. Cơ quan chịu trách nhiệm phát triển văn hóa an toàn trong công nghiệp hạt nhân (Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, Bộ Khoa học và Công nghệ) chủ trì, tổ chức thí điểm phát triển văn hóa an toàn tại một số cơ sở có ảnh hưởng đến sự phát triển của công nghiệp hạt nhân, có nguy cơ sự cố cao. Những bài học rút ra từ việc thí điểm này sẽ hữu ích cho việc phát triển nền văn hóa an toàn tại các cơ sở hạt nhân, cơ sở bức xạ.

Chiến lược Ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050 (Quyết định số 438/QĐ-TTg ngày 16/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ) đang được triển khai thực hiện. Xây dựng một nền văn hóa an toàn lành mạnh để bảo đảm tuyệt đối an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân là yếu tố quyết định sự thành công của Chiến lược, trong đó có việc triển khai thi hành Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và thực hiện dự án xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam.

[1] Safety Culture, Safety Series No.75 - INSAG-4, IAEA, 1991