50 năm TPHCM: Từ 'phá rào' đến khát vọng siêu đô thị toàn cầu

Bài 1: 50 năm thành phố mang tên Bác: Từ đề xuất đến quyết nghị

Nửa thế kỷ sau ngày vinh dự mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh (2/7/1976-2/7/2026), từ một đô thị vừa bước ra khỏi chiến tranh với muôn vàn khó khăn, TPHCM đã trở thành địa phương có quy mô kinh tế lớn nhất cả nước, đóng góp khoảng 1/4 GDP và gần 1/3 tổng thu ngân sách quốc gia.

Không chỉ là trung tâm kinh tế, TPHCM còn nhiều lần trở thành nơi khởi nguồn những tư duy phát triển và mô hình quản trị mới. Từ những cuộc "phá rào" trong thời kỳ bao cấp đến các cơ chế đặc thù ngày nay, thành phố luôn giữ vai trò tiên phong, góp phần mở đường cho tiến trình đổi mới của đất nước.

Ở cột mốc 50 năm, thành phố tiếp tục đứng trước một mục tiêu chưa từng có: duy trì tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030, tạo nền tảng để vươn lên trở thành siêu đô thị toàn cầu.

Từ đô thị mang dấu ấn lịch sử, TPHCM từng bước chuyển mình mạnh mẽ để trở thành trung tâm tài chính - công nghệ - sáng tạo của khu vực Đông Nam Á. Ảnh: Nguyễn Huế

Bản lĩnh kinh tế từ những năm tháng khó khăn

Theo TS. Tô Thị Thùy Trang, Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM, 10 năm đầu sau ngày giải phóng (1975-1986) là giai đoạn đặc biệt khó khăn. Việc áp dụng cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp vào một nền kinh tế hàng hóa năng động như Sài Gòn - Gia Định nhanh chóng bộc lộ nhiều bất cập. Lạm phát có thời điểm lên tới 740%, đời sống người dân kiệt quệ, nhiều gia đình phải ăn độn khoai, sắn, bo bo.

Trong bối cảnh ấy, TPHCM đã trở thành nơi khởi phát nhiều sáng kiến "phá rào" để tháo gỡ khó khăn. Những mô hình như "xuất khẩu tam giác", cơ chế "giá thỏa thuận" trong thu mua lương thực hay "Kế hoạch 3 phần" giúp doanh nghiệp chủ động nguồn nguyên liệu không chỉ giải quyết những vấn đề trước mắt mà còn mở ra cách tiếp cận mới trong quản lý kinh tế.

Theo TS. Tô Thị Thùy Trang, các sáng kiến này gắn với vai trò của các đồng chí Võ Văn Kiệt và Nguyễn Văn Linh khi lãnh đạo Thành ủy TPHCM. Quan trọng hơn, đó là quá trình thử nghiệm chính sách từ thực tiễn, từng bước được Trung ương ghi nhận và thể chế hóa, góp phần tạo tiền đề cho công cuộc Đổi mới năm 1986.

Bước sang thời kỳ phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, TPHCM tiếp tục giữ vai trò tiên phong. Năm 1989, Khu chế xuất Tân Thuận - khu chế xuất đầu tiên của cả nước - ra đời, mở hướng thu hút đầu tư sản xuất hàng xuất khẩu. Từ mô hình này, hệ thống khu công nghiệp, khu chế xuất của thành phố phát triển mạnh, tạo động lực cho quá trình công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế.

Đến năm 2002, Khu Công nghệ cao TPHCM đánh dấu bước chuyển quan trọng từ thu hút đầu tư thâm dụng lao động sang phát triển công nghệ cao, đón nhiều tập đoàn toàn cầu như Intel, Nidec. Cùng thời gian đó, Khu đô thị mới Nam Sài Gòn (Phú Mỹ Hưng), Đại lộ Đông Tây (nay là đường Võ Văn Kiệt) và hàng loạt công trình hạ tầng lớn từng bước mở rộng không gian đô thị, tạo diện mạo mới cho thành phố.

Không chỉ TPHCM, các địa phương lân cận cũng phát triển mạnh. Bình Dương trở thành trung tâm công nghiệp với hệ thống khu công nghiệp quy mô lớn; Bà Rịa - Vũng Tàu khẳng định vai trò cửa ngõ hàng hải quốc tế với cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải. Sự phát triển bổ trợ của ba địa phương đã hình thành nền tảng để xây dựng một không gian kinh tế thống nhất, mở ra cơ hội phát triển mới sau khi hợp nhất.

Cần "kích hoạt" động lực tăng trưởng cho siêu đô thị sau hợp nhất

Từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết số 60-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, TPHCM chính thức hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, hình thành siêu đô thị đa trung tâm đầu tiên của Việt Nam. Đô thị mới có diện tích hơn 6.772km², dân số trên 14 triệu người, được định hướng phát triển theo mô hình "3 vùng - 1 đặc khu - 3 hành lang - 5 trụ cột".

Việc mở rộng không gian phát triển đưa TPHCM trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước. Năm 2025, GRDP ước đạt khoảng 3 triệu tỷ đồng, chiếm 23,5% GDP; thu ngân sách vượt 785.000 tỷ đồng, tương đương gần 1/3 tổng thu ngân sách quốc gia. Trong giai đoạn 2010-2024, quy mô kinh tế của thành phố (theo địa giới mới) tăng hơn 3,2 lần, GRDP bình quân đầu người đạt trên 8.200 USD, luôn cao hơn đáng kể so với mức bình quân cả nước.

Tuy nhiên, quy mô lớn chưa đồng nghĩa với tăng trưởng bền vững. Các chuyên gia chỉ ra rằng tốc độ tăng GRDP của thành phố đã có xu hướng chậm lại trong hơn một thập niên qua. Nếu giai đoạn 2011-2015 còn tăng cao hơn bình quân cả nước, thì đến giai đoạn 2021-2024 đã thấp hơn hơn 2 điểm phần trăm. Tỷ trọng đóng góp vào GDP quốc gia cũng giảm từ hơn 30% xuống còn khoảng 23,5%.

Theo các chuyên gia, đó là dấu hiệu cho thấy mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào vốn FDI, lao động giá rẻ và các ngành dịch vụ truyền thống đã dần bộc lộ giới hạn. Việc hợp nhất vì thế không chỉ nhằm mở rộng địa giới hành chính, mà còn tạo cơ hội tái cấu trúc không gian kinh tế và hình thành những động lực tăng trưởng mới.

Một nghiên cứu về lợi thế cạnh tranh ngành cho thấy sau hợp nhất, TPHCM có 9 trong số 14 ngành kinh tế sở hữu lợi thế cao hơn mức bình quân cả nước. Nổi bật là các lĩnh vực tài chính - ngân hàng, khoa học - công nghệ, thông tin - truyền thông, vận tải - logistics và thương mại - dịch vụ, tiếp tục giữ vai trò là những ngành giá trị gia tăng cao của thành phố.

Đáng chú ý hơn, lĩnh vực công nghiệp - vốn không có lợi thế trước đây - đã vượt lên mức bình quân cả nước nhờ sự bổ sung năng lực sản xuất của Bình Dương. Theo các nhà nghiên cứu, đây chính là giá trị lớn nhất của quá trình hợp nhất: TPHCM phát huy thế mạnh về dịch vụ và tài chính; Bình Dương bổ sung nền tảng công nghiệp chế biến, chế tạo; còn Bà Rịa - Vũng Tàu đóng góp lợi thế về cảng biển, logistics và năng lượng, tạo nên chuỗi giá trị liên hoàn thay vì phát triển riêng lẻ.

TS. Trần Du Lịch nhận định: "Điều may mắn là ba địa phương hôm nay đã trở thành một thể thống nhất và đều là những nơi từng tiên phong trong đổi mới. Vì vậy, phép cộng này không đơn thuần là 1+1+1=3, mà hoàn toàn có thể tạo ra giá trị lớn hơn, có thể là 4, 5 hoặc 6...".

Ở chiều ngược lại, lĩnh vực giáo dục và đào tạo lại suy giảm lợi thế cạnh tranh tương đối khi chỉ số LQ giảm từ 1,14 xuống 0,90. Theo các chuyên gia, đây là tín hiệu cần được lưu ý, bởi giáo dục và đào tạo giữ vai trò cung cấp nguồn nhân lực cho các lĩnh vực chiến lược như tài chính, logistics và khoa học - công nghệ.

Hướng tới tầm vóc siêu đô thị toàn cầu

Nếu 50 năm trước, TPHCM từng mở đường cho công cuộc Đổi mới bằng những quyết sách "phá rào" từ thực tiễn, thì hôm nay, thành phố lại đứng trước một sứ mệnh mới: trở thành đầu tàu tăng trưởng của nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.

Tại Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV thống nhất đưa cả nước vào quỹ đạo tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030. Với vai trò là cực tăng trưởng lớn nhất cả nước, TPHCM được xác định phải tiên phong hiện thực hóa mục tiêu này.

TPHCM được xác định phải đi đầu thực hiện chủ trương tăng trưởng hai con số. Ảnh: Tuấn Hùng

Cụ thể hóa chủ trương của Trung ương, thành phố đặt mục tiêu tăng GRDP bình quân 10-11% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030; GRDP bình quân đầu người đạt 14.000-15.000 USD vào năm 2030; quy mô nền kinh tế đạt khoảng 200 tỷ USD, trong đó kinh tế số đóng góp 30-40%.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, mục tiêu tăng trưởng hai con số không thể đạt được chỉ bằng việc mở rộng đầu tư hay gia tăng quy mô kinh tế. Điều quyết định nằm ở năng lực đổi mới mô hình tăng trưởng, chất lượng khoa học - công nghệ và khả năng hoàn thiện thể chế. Những điểm nghẽn về cơ chế tài chính - ngân sách, phân cấp, phân quyền hay tình trạng thu hút FDI chủ yếu ở khâu gia công, lắp ráp vẫn là những rào cản cần được tháo gỡ.

Trong gần một thập niên qua, TPHCM đã từng bước mở rộng không gian thể chế thông qua các cơ chế đặc thù. Từ Nghị quyết 54 đến Nghị quyết 98, rồi Nghị quyết 260 và gần đây là Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị, thành phố từng bước được trao thêm quyền chủ động trong quản trị và phát triển. Theo các chuyên gia, đây là quá trình chuẩn bị cần thiết để vận hành một siêu đô thị có quy mô và tính chất chưa từng có ở Việt Nam.

Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, dự kiến trình Quốc hội trong năm 2026, được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển từ cơ chế thí điểm sang một khuôn khổ pháp lý ổn định và toàn diện hơn. Khi đó, quyền tự chủ lớn hơn về quy hoạch, đầu tư, tài chính và tổ chức bộ máy sẽ đi cùng yêu cầu cao hơn về trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản trị.

Nửa thế kỷ nhìn lại, từ một đô thị vừa bước ra khỏi chiến tranh với những bữa ăn độn khoai, sắn, TPHCM đã vươn lên trở thành trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước. Nhưng giá trị lớn nhất của thành phố không chỉ nằm ở quy mô GDP hay số thu ngân sách, mà còn ở tinh thần tiên phong - dám nghĩ, dám làm, dám mở đường cho những mô hình phát triển mới.

Phía trước là bài toán chưa từng có: kết nối sức mạnh của một siêu đô thị đa trung tâm, nơi dịch vụ - tài chính, công nghiệp, logistics và kinh tế biển không còn phát triển riêng lẻ mà bổ trợ lẫn nhau để tạo ra động lực tăng trưởng mới. Nếu thành công, TPHCM sẽ không chỉ giữ vững vai trò đầu tàu kinh tế, mà còn tiếp tục là nơi kiến tạo những mô hình phát triển và thể chế mới cho Việt Nam trên hành trình hướng tới dấu mốc 100 năm thống nhất đất nước.