81 năm sau ngày Độc lập: Con đường tới một nước giàu mạnh

Chủ tịch Hồ Chí Minh khi ấy coi đói nghèo và dốt nát cũng là những kẻ thù của một dân tộc vừa giành được độc lập. Người từng nói: “Dốt là dại, dại thì hèn”. Một dân tộc đói nghèo, ít học sẽ khó có đủ sức mạnh để giữ lấy nền độc lập vừa giành được.

Bởi vậy, cùng với chống ngoại xâm, những việc cấp bách của chính quyền non trẻ là chống “giặc đói”, “giặc dốt”. Những câu hỏi của đất nước khi ấy rất căn bản: Làm sao để dân có cái ăn, biết đọc, biết viết và giữ được nền độc lập.

Nhiều thập niên sau, câu hỏi dần thay đổi…. Bước vào Đổi mới, Việt Nam phải tìm đường thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu. Đầu những năm 1990, khoảng 58% dân số vẫn sống dưới chuẩn nghèo.

Việt Nam đang cùng lúc tiến hành nhiều cải cách sâu rộng

Ngày hôm nay, sau 81 năm, đất nước chúng ta đã khác rất xa.

Quy mô nền kinh tế năm 2025 vượt 500 tỷ USD, thu nhập bình quân đầu người khoảng 5.000 USD. Hàng hóa sản xuất tại Việt Nam đi khắp thế giới. Cao tốc nối những vùng đất từng xa xôi; sân bay, cảng biển, nhà máy và những đô thị mới tiếp tục mọc lên.

Tháng 7 năm nay, Ngân hàng Thế giới chính thức đưa Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình cao.

Một đất nước từng phải chống “giặc đói”, “giặc dốt” giờ đây đã có thể nghĩ đến một việc lớn hơn: Bao giờ Việt Nam trở thành một nước giàu mạnh?

Đoạn đường đến tương lai không dễ dàng.

Ngân hàng Thế giới tính rằng để trở thành nước thu nhập cao vào năm 2045, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam phải tăng hơn ba lần trong khoảng hai thập niên. GDP bình quân đầu người phải tăng khoảng 6% mỗi năm, năm này qua năm khác.

Hơn bốn mươi năm Đổi mới, Việt Nam đã lớn lên nhờ một cách làm từng phát huy rất tốt. Hàng chục triệu lao động rời đồng ruộng, vào nhà máy và các ngành dịch vụ. Vốn đầu tư nước ngoài đổ vào. Xuất khẩu tăng nhanh. Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong nhiều chuỗi cung ứng toàn cầu.

Tuy nhiên, những lợi thế ấy đang đứng trước thách thức như dân số già đi, lao động không còn rẻ như trước. Các doanh nghiệp FDI vẫn giữ vai trò rất lớn trong xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp Việt Nam chưa tham gia được sâu vào những công đoạn làm ra nhiều tiền nhất của chuỗi giá trị.

Theo World Bank, giá trị gia tăng trên mỗi lao động của doanh nghiệp tư nhân trong nước hiện bằng khoảng một phần năm doanh nghiệp FDI.

World Bank tính năng suất lao động của Việt Nam phải tăng khoảng 6,3% mỗi năm, so với khoảng 5% trong thập niên trước.

Để thoát nghèo, Việt Nam có thể đưa thêm người vào nhà máy, bỏ thêm vốn vào sản xuất. Nhưng để giàu mạnh, chừng ấy chưa đủ mà phần tăng trưởng tiếp theo phải đến nhiều hơn từ năng suất.

Mỗi giờ lao động và mỗi đồng vốn phải làm ra nhiều giá trị hơn. Doanh nghiệp Việt Nam phải giữ được phần lớn hơn trong giá trị của những sản phẩm làm ra trên đất Việt Nam.

Thay động cơ tăng trưởng

Việt Nam đang cùng lúc tiến hành nhiều cải cách sâu rộng.

Chỉ trong một thời gian ngắn, bản đồ hành chính được sắp xếp lại, chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp và cấp huyện kết thúc hoạt động.

Điều hi vọng sau cuộc sắp xếp ấy, một dự án được quyết nhanh hơn, doanh nghiệp hoạt động thuận lợi hơn và người dân mất ít thời gian hơn cho thủ tục hành chính.

Nghị quyết 68 xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Khu vực này hiện có hơn 1 triệu doanh nghiệp và hơn 6 triệu hộ kinh doanh, đóng góp khoảng một nửa GDP và sử dụng khoảng 82% lao động.

Và quan trọng hơn, làm sao Nghị quyết giúp cho người kinh doanh yên tâm bỏ tiền vào một nhà máy cần mười hay hai mươi năm mới thu hồi vốn.

Vì thế, bảo vệ quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, giảm thanh tra kiểm tra và không hình sự hóa các quan hệ kinh tế có ý nghĩa không kém những gói hỗ trợ bằng tiền.

Việt Nam cũng đang tìm nguồn tăng trưởng mới từ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, AI, bán dẫn và dữ liệu. Năng lượng, đường sá, sân bay, cảng biển và giáo dục cũng phải chạy nhanh hơn.

Một nền kinh tế muốn lớn gấp nhiều lần cần nhiều điện hơn, hạ tầng tốt hơn và quan trọng nhất là những người lao động giỏi hơn hôm nay.

Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10% mỗi năm trở lên trong giai đoạn 2026-2030.

Tăng trưởng cao chỉ thực sự có ý nghĩa nếu một phần ngày càng lớn của nó đến từ năng suất thay vì dựa vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ.

Sắp xếp bộ máy, sửa luật, thúc đẩy kinh tế tư nhân, công nghệ, giáo dục, năng lượng, hạ tầng tưởng là những việc khác nhau nhưng thực ra, tất cả đều liên quan đến cỗ máy làm ra tăng trưởng.

Hiệu quả đến từ những chuyện rất cụ thể như người dân có bớt phải xin phép, doanh nghiệp có dám đầu tư dài hạn, vốn và đất có vào tay người biết làm ăn, người có tài được trọng dụng.

Bây giờ, khi AI, robot, chip bán dẫn và những công nghệ mới đang thay đổi cách thế giới làm ra của cải, bài toán đã khác: trường học phải đào tạo được những người có khả năng làm chủ công nghệ, nghiên cứu, thiết kế, sáng tạo và cuối cùng tạo ra sản phẩm của chính mình.

Hướng tới dấu mốc 100 năm thành lập nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt mục tiêu đến năm 2045 Việt Nam trở thành “quốc gia hùng cường, thịnh vượng, hạnh phúc”, và gọi đó là “khát vọng của cả Dân tộc”.

Mỗi thế hệ người Việt phải giải những bài toán khác nhau.

Thế hệ năm 1945 phải giành và giữ độc lập. Những thế hệ sau chiến tranh phải dựng lại một đất nước bị tàn phá. Thế hệ Đổi mới đưa Việt Nam ra khỏi đói nghèo.

Còn bài toán của thế hệ hôm nay khó hơn: Làm thế nào để đưa một đất nước đã thoát nghèo trở thành một nước giàu mạnh?

Tám mươi mốt năm trước, một nước Việt Nam độc lập bắt đầu bằng cuộc chiến chống “giặc đói”, “giặc dốt”. Tám mươi mốt năm sau, đất nước đã đủ sức đặt mục tiêu trở thành một quốc gia giàu có.

Đi được đến đó, cuối cùng vẫn là điều trăn trở rất giản dị: người Việt Nam có làm ra nhiều của cải hơn và sống tốt hơn hay không.