A Huynh và hành trình đánh thức tiếng đá đại ngàn

Từ những viên đá bên suối thành nhạc cụ

Trong căn nhà sàn truyền thống ở làng Chốt, NNƯT A Huynh nhẹ tay cầm chiếc dùi, lần lượt gõ lên những phím đá xếp ngay ngắn trên khung gỗ. Âm thanh khi trong trẻo, ngân dài, lúc trầm đục, tạo nên những giai điệu mộc mạc. Ít ai nghĩ rằng những viên đá tưởng chừng vô tri ấy từng nằm dưới dòng suối Ya Lăh, được anh nhặt về, chọn lựa và chế tác qua nhiều lần thử nghiệm.

NNƯT A Huynh biểu diễn đàn đá do chính mình tìm kiếm, chế tác từ những viên đá bên suối Ya Lăh

Hành trình đến với đàn đá của A Huynh bắt đầu từ những câu chuyện của cha mình là ông A Hyét, người am hiểu nhiều nhạc cụ truyền thống của đồng bào Tây Nguyên. Theo lời cha kể, người Gia Rai ngày trước từng sử dụng những hòn đá phát ra âm thanh, đặt tại nơi có dòng nước chảy qua để xua đuổi chim, chuột phá hoại mùa màng.

Trong một lần đi ngăn nước lũ trên suối Ya Lăh, A Huynh tình cờ nghe tiếng những viên đá va vào nhau. Tò mò, anh nhặt từng viên lên, lấy viên này gõ vào viên kia và nhận ra mỗi viên lại phát ra âm thanh khác biệt.

“Lúc đó mình nhớ đến lời cha kể về những hòn đá biết nói. Mình nghĩ, hay đây chính là những viên đá ngày trước?”, A Huynh nhớ lại.

Từ đó, mỗi lần xuống suối, anh lại chú ý tìm những viên đá có âm thanh đặc biệt. Đá được mang về nhà để thử tiếng, so sánh độ cao, thấp và khả năng ngân vang. Có lần anh chọn được gần 20 viên, nhưng sau nhiều lượt sàng lọc, chỉ những viên phù hợp mới được giữ lại.

Theo A Huynh, khó khăn nhất là khâu chế tác. Đá phải được kê trên khung hoặc vật lót phù hợp để tạo độ rung. Mỗi viên có đặc tính riêng, đòi hỏi người làm kiên nhẫn điều chỉnh cách kê, cách gõ và vị trí sắp xếp. Chỉ một nhát đục quá tay cũng có thể khiến âm thanh thay đổi, thậm chí làm hỏng viên đá.

Không có sách hướng dẫn hay người trực tiếp truyền nghề, anh chủ yếu dựa vào đôi tai và kinh nghiệm của mình. Viên nào chưa đạt, anh lại tiếp tục gọt, đẽo hoặc tìm viên khác thay thế. Quá trình ấy lặp đi lặp lại nhiều lần, đòi hỏi sự kiên trì và tỉ mỉ.

“Không có sách hay người hướng dẫn, mình tự nghe, tự thử. Viên đá nào không vừa ý thì thay. Có khi làm xong rồi lại phải đục sửa, thử lại nhiều lần mới được”, anh chia sẻ.

A Huynh kiên trì chỉnh sửa, thử âm nhiều lần để hoàn thiện từng phím đá, tạo nên bộ đàn đá mang âm sắc riêng

Ban đầu, gõ đá chỉ là thú vui sau những giờ làm rẫy. A Huynh cùng trai tráng trong làng ngồi bên suối, vừa hát vừa thử tạo ra những âm thanh khác nhau. Dần dần, anh nảy ra ý tưởng sắp xếp các viên đá thành giai điệu, thử chơi theo những làn điệu dân ca Gia Rai và nhịp cồng chiêng.

Từ những lần thử nghiệm ấy, bộ đàn đá từng bước hình thành. Mỗi phím đá được lựa chọn không chỉ bởi âm thanh riêng mà còn phải hòa hợp với những phím còn lại, tạo nên giai điệu liền mạch. Với A Huynh, đó là hành trình vừa chế tác, vừa khám phá khả năng âm nhạc của những vật liệu gần gũi với đời sống.

Đưa tiếng đá đến gần hơn với người trẻ

Năm 2010, A Huynh lần đầu đưa đàn đá lên sân khấu tại hội diễn văn nghệ quần chúng huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi). Từ những viên đá tìm thấy bên suối, anh đã tạo nên một nhạc cụ có thể biểu diễn trước đông đảo công chúng.

Sau lần xuất hiện ấy, bộ đàn đá của anh dần được nhiều người biết đến. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa dân gian tìm về làng Chốt để tìm hiểu cách anh lựa chọn, chế tác và sắp xếp những phím đá thành giai điệu.

Từ những sân khấu trong tỉnh, A Huynh có dịp mang tiếng đàn ra Hà Nội và tham gia một số chương trình giao lưu văn hóa ở nước ngoài.

"Chiều xuống ở làng Chốt, A Huynh lại ngồi bên bộ đàn đá quen thuộc. Những phím đá nằm im trên khung gỗ, rồi lần lượt ngân lên dưới chiếc dùi nhỏ. Tiếng thanh nối tiếng trầm, tạo thành giai điệu mộc mạc mà cuốn hút. Từ những viên đá nhặt bên suối, người nghệ nhân Gia Rai đã kiên trì đánh thức âm thanh của núi rừng. Khi tiếng đàn được trao truyền cho người trẻ, hành trình ấy không chỉ là câu chuyện về một nhạc cụ độc đáo mà còn là nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa từ chính cộng đồng".

Không chỉ biểu diễn, nghệ nhân còn dành thời gian hướng dẫn người trẻ trong làng làm quen với đàn đá. Anh A Juil, ở làng Chốt, là một trong những người được A Huynh truyền dạy. Từ chỗ đứng xem nghệ nhân chơi đàn, A Juil dần được hướng dẫn cách cầm dùi, gõ từng phím và thực hành những giai điệu đơn giản.

“Trước đây mình chỉ nghe nghệ nhân A Huynh chơi, thấy những viên đá phát ra âm thanh rất lạ. Được nghệ nhân chỉ dạy, mình thấy đàn đá không chỉ hay mà còn gắn với văn hóa của người Gia Rai”, anh A Juil cho biết.

Mỗi dịp làng có lễ hội hoặc giao lưu văn hóa, A Huynh lại mang đàn ra biểu diễn, hướng dẫn cách gõ và kể cho người trẻ nghe câu chuyện về những viên đá bên suối Ya Lăh. Anh mong muốn các em hiểu rằng phía sau âm thanh của nhạc cụ là sự sáng tạo, kinh nghiệm và những ký ức gắn với đời sống cộng đồng.

“Những thế hệ trẻ trong làng phải biết tiếng đàn của dân tộc mình thì sau này mới có người tiếp tục chơi. Mình biết gì thì mình chỉ lại cho các em”, anh bày tỏ.

Ngoài đàn đá, A Huynh còn biết chơi nhiều nhạc cụ truyền thống như đàn blong pút, ting ning, t’rưng. Anh cũng chơi guitar, kỹ năng học được trong thời gian nhập ngũ. Phần lớn kiến thức về các nhạc cụ dân tộc đều do anh tự tìm hiểu và kiên trì tập luyện qua nhiều năm.

A Huynh hướng dẫn người trẻ cách chơi đàn đá, góp phần gìn giữ và trao truyền giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Gia Rai

Năm 2015, khi mới 33 tuổi, A Huynh được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu NNƯT, ghi nhận những đóng góp trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa dân tộc.

Theo bà Nguyễn Thị Luyến, Trưởng phòng Văn hóa - xã hội xã Sa Bình, việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống có ý nghĩa quan trọng đối với đời sống cộng đồng. Những nghệ nhân như A Huynh góp phần lưu giữ tri thức dân gian, duy trì các loại hình nghệ thuật truyền thống và tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận, hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình.

Chiều xuống ở làng Chốt, A Huynh lại ngồi bên bộ đàn đá quen thuộc. Những phím đá nằm im trên khung gỗ, rồi lần lượt ngân lên dưới chiếc dùi nhỏ. Tiếng thanh nối tiếng trầm, tạo thành giai điệu mộc mạc mà cuốn hút. Từ những viên đá nhặt bên suối, người nghệ nhân Gia Rai đã kiên trì đánh thức âm thanh của núi rừng. Khi tiếng đàn được trao truyền cho người trẻ, hành trình ấy không chỉ là câu chuyện về một nhạc cụ độc đáo mà còn là nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa từ chính cộng đồng.