AI và trách nhiệm của người sáng tạo nghệ thuật

Bởi trước đó, có không ít cuộc thi lại khuyến khích sử dụng AI trong sáng tạo. Những cách làm khác nhau trên đang đặt ra câu hỏi không dễ trả lời: AI đang hỗ trợ hay dần thay thế sức sáng tạo của người nghệ sĩ? Cấm hay mở rộng thực chất không phải vấn đề, mà điều quan trọng là xác định đâu là giới hạn cần thiết để công nghệ mở đường cho sáng tạo, thay vì làm mờ ranh giới giữa tác phẩm nghệ thuật và sản phẩm được tạo ra bằng AI.

AI đang giúp rút ngắn nhiều công đoạn sản xuất phim, ảnh, âm nhạc, qua đó giảm chi phí và mở thêm cơ hội sáng tạo cho những người ít điều kiện về nhân lực, thiết bị. Nhưng một khi công nghệ có thể tạo nhân vật, dựng bối cảnh, hoàn thiện hình ảnh trong thời gian ngắn, vậy ai thực sự đứng sau tác phẩm, ai chịu trách nhiệm về nội dung khi sản phẩm đến với công chúng?

Không thể lấy tỷ lệ sử dụng AI làm thước đo duy nhất để đánh giá sáng tạo. Một tác phẩm dùng ít AI chưa chắc có chiều sâu; ngược lại, việc ứng dụng công nghệ ở nhiều công đoạn cũng không đồng nghĩa với sự vắng mặt sáng tạo của con người. Điều cần xem xét là người nghệ sĩ có làm chủ ý tưởng, cách thể hiện và thông điệp hay không.

Tranh luận về giọng hát AI vừa qua là một ví dụ. Ca sĩ Tùng Dương cho rằng, việc so sánh giọng hát AI và người thật là khập khiễng vì không cùng bản chất. AI có thể đạt độ chính xác gần như tuyệt đối về cao độ, trường độ và kỹ thuật, nhưng âm nhạc không đơn thuần là một phép tính đúng - sai. Một giọng hát có thể chênh, run hoặc không hoàn hảo về kỹ thuật nhưng có khi chính sự chưa hoàn hảo đó lại khiến người nghe xúc động bởi dấu ấn riêng của người hát.

Trong điện ảnh, mỹ thuật và nhiếp ảnh, câu hỏi tương tự cũng được đặt ra. Công nghệ có thể tạo hình ảnh bắt mắt, bối cảnh thuyết phục, nhưng hình ảnh giống thật chưa chắc phản ánh sự thật. Với phim tài liệu hoặc tác phẩm tái hiện lịch sử, ranh giới này càng quan trọng. AI có thể hỗ trợ phục dựng, minh họa những sự kiện không còn tư liệu hình ảnh, nhưng người làm phim phải kiểm chứng căn cứ, xác định rõ tính chất hình ảnh và tránh khiến khán giả nhầm lẫn giữa tư liệu xác thực với nội dung tái dựng. Sự sáng tạo không thể là lý do để làm sai lệch lịch sử hoặc đánh tráo thông tin.

Khi AI ngày càng can thiệp sâu vào sáng tạo nghệ thuật, các cuộc thi, liên hoan nghệ thuật cần công khai rõ thể lệ về việc ứng dụng AI, xác định rõ công đoạn được phép sử dụng công nghệ, yêu cầu minh bạch và trách nhiệm của tác giả đối với tác phẩm dự thi. Các cơ sở đào tạo phải có những thay đổi để giúp người học tiếp cận công nghệ mới, đồng thời rèn luyện tư duy độc lập, năng lực thẩm mỹ và ý thức tôn trọng bản quyền. Cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện quy định để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người sáng tạo, đồng thời không cản trở những thử nghiệm có giá trị.

AI không phải “chất cấm” cần loại bỏ khỏi nghệ thuật, nhưng cũng không vì thế mà bao biện cho sự dễ dãi trong sáng tạo hay việc né tránh trách nhiệm. Điều quan trọng không phải người nghệ sĩ tự tay làm bao nhiêu công đoạn, mà là họ có thực sự làm chủ tác phẩm, tôn trọng chất liệu mình sử dụng và chịu trách nhiệm về điều đưa đến công chúng hay không. Công nghệ có thể thay đổi cách làm nghệ thuật, nhưng sức sống lâu dài của tác phẩm nằm ở cảm xúc, đó lại là điều AI không thể thay thế.