Ẩm thực dân gian kể chuyện văn hóa
Là vùng đất ‘Đệ nhất danh trà”, Thái Nguyên không chỉ mang nét đẹp văn hóa trà mà còn có những món ẩm thực dân gian đầy màu sắc. Chính sự hòa quyện giữa hương vị núi rừng và bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào Tày, Nùng, Dao… đã giúp ẩm thực dân gian của Thái Nguyên mang nét riêng có.

Trám Hà Châu - một sản vật nổi tiếng của Thái Nguyên.
Quà quê không chỉ ở quê
Ngày còn thơ bé, mỗi khi mẹ từ quê lên phố, chúng tôi luôn háo hức đón từ tay mẹ chiếc túi nải đã ngả màu. Khi mở ra, trong đó có những món quà quê chỉ người dân miền núi ở vùng đất Bắc Thái cũ, nay là Thái Nguyên mới có. Đó chính là những chiếc bánh cooc mò (bánh sừng bò) mẹ cất công dậy thật sớm cùng bà ngoại trải qua các công đoạn từ ngâm gạo, chuẩn bị lá dong đến gói, luộc bánh mới có được. Rồi cả những chiếc bánh ngải do các bác, các cô gửi từ quê lên cũng khiến chúng tôi thèm đến mức nuốt nước miếng.
Mẹ tôi sinh ra lớn lên ở xã Cẩm Giàng, sau này, thoát ly, đi công tác rồi lấy chồng nơi phố thị nhưng vẫn giữ những nét mộc mạc của phụ nữ Tày. Bà rất khéo léo khi làm những chiếc bánh cooc mò, bánh củ chuối, bánh ngải. Những món bánh đều được làm từ gạo nếp nhưng lại mang hương vị rất khác nhau.
Bánh cooc mò làm khá đơn giản, chỉ cần gói gạo nếp trong lá dong, tạo hình bánh như chiếc sừng bò (tiếng tày gọi là cooc mò) rồi luộc chín là ăn được. Mùi thơm của gạo nếp và lá dong hòa quyện khiến cho hương vị của bánh rất hấp dẫn. Khi bóc lớp lá dong, đưa chiếc bánh vào miệng cắn một miếng nhỏ, vị dẻo, ngọt hòa tan trong miệng, ăn mãi không thấy chán.
Bánh củ chuối và bánh ngải phải làm công phu hơn, gạo nếp sau khi ngâm vài tiếng, đem nghiền trong nước, cho vào chiếc túi vải, để ráo mới có thể làm bánh. Củ chuối hay lá ngải đều phải làm sạch, thái sơ, luộc lên đem giã nhuyễn. Sau đó, bột, đường phên (được làm từ mật mía), củ chuối hoặc lá ngải được trộn với nhau rồi đem gói trong những tàu lá chuối bánh tẻ.
Những loại bánh này thường có nhân vừng đen hoặc lạc xào với đường. Qua nhiều công đoạn, những chiếc bánh củ chuối, bánh ngải được đưa vào chõ đồ cho đến khi chín mềm là có thể ăn được.
Vào những ngày đông lạnh, bố tôi, người con của đồng bào Tày ở vùng đất Nam Cường, còn cất công cưa những ống giang ra, đổ gạo nếp đã đãi sạch vào, lấy lá chuối nút đầu ống lại, cho lên bếp lửa hồng nướng cho đến khi chín, mới bỏ ra để nguội bỏ lớp vỏ cháy đen rồi bóc bỏ lớp ngoài cùng, để lộ ra “thỏi” cơm lam dẻo thơm, ngọt bùi.
Tôi sinh ra ở thành phố nhưng tuổi thơ luôn gắn liền với những món ăn dân gian đầy màu sắc của người Tày như thế. Ngày nay, các món ăn nơi thôn giã đã được bày bán ở các sạp hàng lớn trong phố thị, tạo thành nét văn hóa ẩm thực rất riêng của Thái Nguyên, miền quê có đồng ruộng, non cao và cả một kho tàng văn hóa ẩm thực vô cùng phong phú.
Món ngon - niềm thương nỗi nhớ
Sau này, lớn lên, tôi lại được thưởng thức những món ăn dân gian rất đỗi đặc biệt của quê hương Thái Nguyên. Đó chính là món nem chua của vùng đất Văn Yên, Ký Phú xưa, nay thuộc xã Vạn Phú.
Khác với cách làm nem chua ở miền xuôi, nem Văn Yên, Ký Phú được làm từ thịt lợn thái nhỏ, trộn với thính, rượu, các gia vi đặc trưng rồi gói trong lá chuối.
Anh Hà Văn Chiên, một người con của Vạn Phú, thường tự tay làm món ăn dân dã này trong dịp lễ, Tết, rủ rỉ: Chỉ những người con ở đất Vạn Phú mới nắm được bí quyết để làm ra chiếc nem có vị chua nhẹ, giòn sật kết hợp với mùi thơm của thảo mộc núi rừng. Bí quyết ấy được truyền từ đời này sang đời khác, không thể viết thành công thức cứng nhắc mà được cảm nhận qua đôi mắt, bàn tay, thính giác… Chỉ cần nhìn chỗ thịt lợn đã thái bằng mắt thường, chúng tôi biết cần cho bao nhiêu thính, bao nhiêu rượu và chừng nào gia vị đủ để tạo ra những chiếc nem mang hương vị đặc trưng của quê hương.

Cơm lam đã trở thành món ẩm thực đặc trưng của Thái Nguyên được nhiều du khách yêu thích.

Bánh cooc mò đã trở thành món ăn quen thuộc của người dân miền núi, vùng cao của tỉnh Thái Nguyên.
Với những người con sinh ra, lớn lên ở Vạn Phú, nem chua không chỉ là món ăn hằng ngày mà còn là “linh hồn” trong các dịp lễ, Tết, đám cưới hay trong ngày hội xuân. Món ăn ấy thể hiện sự tỉ mỉ, khéo léo và tấm lòng hiếu khách của người dân dưới chân núi Tam Đảo gửi tặng bạn bè và du khách gần xa.
Nhắc đến nem Vạn Phú cũng phải điểm danh đến trám đen Hà Châu (nay thuộc xã Điềm Thụy). Được nuôi dưỡng bởi thổ nhưỡng, khí hậu của vùng đất Hà Châu, những cây trám đen thường cho quả to, dày cùi. Khi đem om, trám đen Hà Châu béo ngậy hơn trám đen ở các vùng khác.
Loại quả này không chỉ dùng để kho cá, nhồi thịt mà còn làm món nham trám truyền thống, một món ăn hoà quyện giữa vị bùi của trám, vị ngậy của lạc và hương thơm của các loại rau rừng.
Cuộn nham trám trong lá nhội, chấm tương nếp Úc kỳ, thực khách cảm nhận trọn vẹn sự cân bằng của vị béo, bùi, chua, chát, ngọt. Đây chính là món ăn đại diện cho sự gắn bó bền chặt giữa con người vùng ven sông Cầu và sản vật của núi rừng, đồng ruộng.
Trám Hà Châu không chỉ là nguyên liệu để chế biến những món ngon mà còn là niềm tự hào của người dân nơi đây. Bời thế bao người con Hà Châu khi xa quê cứ vào tháng 7, 8 Âm lịch hằng năm lại nhắc nhau: Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ mùa nham trám Hà Châu mà về.
Thái Nguyên có vô vàn những món ẩm thực dân gian vừa gần gũi, vừa mang nét văn hóa đặc trưng như thế. Mỗi món ăn là một câu chuyện mang nặng tình đất, tình người và tình yêu quê hương, xứ sở.
Nguồn Thái Nguyên: https://baothainguyen.vn/am-thuc-dan-gian-ke-chuyen-van-hoa

