Âm vang tiếng trống Đọi Tam

Ông Phạm Văn Tuyên tỉ mỉ đóng chốt, ghì căng mặt da trâu trong khâu bưng trống. Ảnh: Viết Dư

Nghiêm cẩn giữ “hồn sấm”

Tương truyền, vào mùa xuân năm Thiên Phúc thứ 7 (năm 987), khi nghe tin vua Lê Đại Hành sửa soạn về cày ruộng tịch điền tại chân núi Đọi, hai anh em cụ Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Bản đã hạ cây mít trong vườn, ngả trâu lấy da đóng trống nghênh giá. Hồi trống rền vang như sấm động khiến nhà vua cảm kích, phong cho hai ông danh hiệu Trạng Sấm.

Một góc TDP Đọi Tam hiện nay.

Kể từ đó, nghề làm trống được truyền dạy trong dân làng, qua nhiều thế hệ vẫn được người Đọi Tam gìn giữ và phát triển. Đến nay, người dân Đọi Tam vẫn thờ phụng hai cụ tại di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia Đình Đọi Tam, ghi nhớ công lao của những người có công truyền dạy nghề cho dân làng.

Chất lượng và tiếng vang đặc trưng của trống Đọi Tam được tạo nên từ những kỹ thuật chế tác tỉ mỉ. Để hoàn thiện một chiếc trống, người thợ phải thực hiện ba công đoạn chính: làm da, ghép tang và bưng trống. Bí quyết làm trống Đọi Tam được người thợ đúc kết trong câu ca: “Da trâu tang mít, đánh ít kêu nhiều”. Tang trống phải được xẻ từ thân cây mít già, nhiều lõi. Gỗ mít có đặc tính dẻo, nhẹ, ít co ngót nên hạn chế cong vênh, nứt vỡ, giúp tang trống giữ được hình dáng và tạo độ vang tốt khi sử dụng.

Đi kèm với tang mít là mặt da trâu già. Người thợ Đọi Tam chỉ chọn da trâu cái già, mang nhiều nếp nhăn và lông bạc để bưng mặt trống. Tấm da sau khi thuộc mềm, bào sạch lớp mỡ và thịt sẽ được căng trên khung tre, phơi dưới nắng giòn để tránh ẩm mốc.

Ông Phạm Chí Khang, nguyên Chủ tịch Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam bên quả trống sấm tại đình Đọi Tam.

Ông Phạm Văn Tuyên chia sẻ thêm: “Khâu quyết định trình độ của người thợ là kỹ năng thẩm âm trong quá trình bưng trống. Bằng đôi tai, người thợ phải điều chỉnh độ căng của da trâu sao cho tiếng trống tròn vành, đanh gọn, rền vang mà không bị rè hay tạp âm. Tùy thuộc vào không gian sử dụng, âm thanh trống đình, trống trường cần độ vang xa, trong khi trống chèo lại đòi hỏi âm sắc trầm lắng, có chiều sâu”.

Trình độ chế tác của người thợ Đọi Tam còn được thể hiện qua những sản phẩm có kích thước lớn, yêu cầu kỹ thuật cao. Tiêu biểu là quả trống sấm phục vụ Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long Hà Nội năm 2010, do ông Phạm Chí Khang, nguyên Chủ tịch Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam, trực tiếp chỉ đạo thực hiện.

Theo nghề từ năm 13 tuổi, ông Khang cùng những người thợ lành nghề đã hoàn thành quả trống có đường kính mặt 2,35 m, cao 3,1 m, hiện được đặt tại điện Kính Thiên (Hoàng thành Thăng Long). Đây là một trong những sản phẩm tiêu biểu, cho thấy khả năng chế tác và kinh nghiệm lâu năm của người thợ Đọi Tam.

Bà Đỗ Thị Nguyệt, Đội trưởng Đội trống nữ Đọi Tam, người truyền lửa đam mê và giữ nhịp biểu diễn cho các thế hệ thành viên trong đội.

Không chỉ gìn giữ kỹ thuật chế tác, người Đọi Tam còn duy trì những quy định riêng của làng về việc truyền dạy nghề. Bà Đỗ Thị Nguyệt (57 tuổi), Đội trưởng Đội trống nữ Đọi Tam cho biết: “Từ xa xưa, các cụ tổ nghề đã đặt ra lệ làng nghiêm ngặt, tuyệt đối cấm truyền nghề cho con rể; con gái Đọi Tam khi đi lấy chồng khác địa phương cũng không được phép mang bí quyết làm trống về dạy cho nhà chồng. Lời nguyền được đóng đinh vào cột đình, yêu cầu các gia đình thắp hương thề trước Thành Hoàng làng nhằm ngăn chặn nguy cơ thất truyền kỹ nghệ chế tác ra ngoài”.

Trong quá trình gìn giữ và phát triển nghề truyền thống, phụ nữ Đọi Tam có những đóng góp quan trọng. Nhiều người tham gia các công đoạn sản xuất, tiếp nối kỹ thuật chế tác được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đặc biệt, hoạt động của Đội trống nữ Đọi Tam đã trở thành nét riêng của làng nghề. Thành lập khoảng năm 2000 với 60 thành viên, đến nay, đội có 51 người, thường xuyên tham gia biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, tín ngưỡng lớn trong cả nước như lễ hội Tịch điền, khai hội chùa Hương, chùa Tam Chúc...

Màn trình diễn trống rộn rã của Đội trống nữ Đọi Tam trong không gian cổ kính của di tích đình làng Đọi Tam.

Với nhiều thành viên, Đội trống nữ còn là nơi gắn bó, chia sẻ và tiếp thêm động lực trong cuộc sống. Bà Đỗ Thị Nguyệt kể, năm 2017, khi phát hiện mắc ung thư vú giai đoạn 2, dù phải trải qua phẫu thuật và 4 tháng điều trị hóa chất, bà vẫn tranh thủ trở lại sân đình, tham gia tập luyện, biểu diễn cùng chị em. Có những buổi, bà đội tóc giả, cầm dùi trống như một cách duy trì niềm đam mê và sự gắn bó với đội.

Không riêng bà Nguyệt, bà Phạm Thị Dừa (58 tuổi) và bà Phạm Thị Quyên (53 tuổi) cũng từng phải tạm nghỉ sinh hoạt đội để điều trị bệnh u não. Sau những ca phẫu thuật và thời gian phục hồi sức khỏe, cả hai lại trở về với đội trống, tiếp tục tham gia tập luyện, biểu diễn cùng chị em. Với họ, được đứng trong đội hình, cùng nhau hòa nhịp trống cũng là niềm vui và động lực trong cuộc sống. Tiếng trống Đọi Tam vì thế là điểm tựa tinh thần vững chắc giúp người dân nơi đây vượt qua mọi giông bão cuộc đời để bám trụ với nếp làng.

Đưa nghề truyền thống vươn xa

Trong cơ chế thị trường, nghề làm trống Đọi Tam cũng có những giai đoạn gặp khó khăn. Thu nhập từ nghề chưa ổn định, đầu ra sản phẩm còn phụ thuộc vào nhu cầu thị trường, trong khi một bộ phận lao động trẻ rời quê tìm việc làm có thu nhập cao hơn. Điều này đặt ra yêu cầu phải tìm hướng đi mới để duy trì sản xuất, giữ chân người lao động và phát triển làng nghề.

Thành viên trẻ của Đội trống nữ Đọi Tam tự tin thể hiện bài múa trống trận phục vụ đoàn khách quốc tế.

Từ thực tế đó, những người làm nghề đã từng bước liên kết, hỗ trợ nhau trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Năm 2013, Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam được thành lập, tạo đầu mối tập hợp các cơ sở sản xuất, kinh doanh, cùng tháo gỡ khó khăn và xây dựng thương hiệu chung. Đến nay, Hiệp hội có hơn 110 thành viên, trong đó có 1 nghệ nhân ưu tú, 1 nghệ nhân quốc gia, 3 nghệ nhân cấp tỉnh và 32 thợ giỏi cấp quốc gia, cấp tỉnh.

Ông Phạm Chí Trong, Chủ tịch Hiệp hội sản xuất và kinh doanh trống Đọi Tam cho biết: “Vai trò của Hiệp hội là xây dựng hệ thống sản xuất, tiêu thụ chuyên nghiệp, đồng thời bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của làng nghề. Hiệp hội đã đăng ký bản quyền logo thương hiệu tại Cục Sở hữu trí tuệ, phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ phát hành tem truy xuất nguồn gốc. Cùng với đó, Ban lãnh đạo Hiệp hội thường xuyên động viên các thành viên vượt qua khó khăn, duy trì chất lượng sản phẩm, bảo đảm giá thành hợp lý để giữ uy tín của làng nghề”.

Du khách quốc tế tham quan xưởng sản xuất, nghe giới thiệu về quy trình chọn gỗ mít và kỹ thuật ghép tang trống.

Sự chuyên nghiệp hóa đã mang lại những biến chuyển kinh tế rõ rệt. Cả làng hiện duy trì hoạt động ổn định của 50 xưởng sản xuất quy mô lớn cùng hơn 600 thợ lành nghề, giải quyết việc làm thường xuyên cho gần 500 lao động nông thôn tại các vùng lân cận. Mức thu nhập bình quân của người thợ dao động từ 100 đến 120 triệu đồng/năm.

Đặc biệt, các thợ trẻ Đọi Tam đã nhạy bén vận dụng kỹ thuật ghép tang trống truyền thống để tiếp cận công nghệ châu Âu, sản xuất thành công các mặt hàng nội thất cao cấp như bom rượu sồi, bồn tắm, chậu ngâm chân bằng gỗ tự nhiên. Việc đa dạng hóa sản phẩm giúp các cơ sở mở rộng thị trường, tận dụng tay nghề sẵn có và tạo thêm việc làm, thu nhập cho người lao động.

Các thợ lành nghề thực hiện công đoạn kéo căng da trâu bưng mặt trống trước sự theo dõi của du khách.

Đồng chí Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND phường Tiên Sơn cho biết: “Phường đang tập trung tháo gỡ khó khăn về hạ tầng, hỗ trợ mặt bằng và tạo điều kiện về cơ chế, chính sách để các cơ sở làng nghề mở rộng quy mô sản xuất. Một trong những định hướng chiến lược là gắn hoạt động của làng nghề với du lịch cộng đồng và du lịch tâm linh. Đây là điều kiện thuận lợi để địa phương phối hợp với các doanh nghiệp lữ hành khai thác tour tham quan, trải nghiệm, góp phần quảng bá nghề truyền thống và giới thiệu hình ảnh quê hương đến du khách”.

Bà Đỗ Thị Nguyệt hướng dẫn các du khách Na Uy trực tiếp cầm dùi, trải nghiệm nhịp phách trống Đọi Tam.

Thực tế, một số doanh nghiệp lữ hành đã đưa làng trống Đọi Tam vào chương trình tham quan, giúp du khách có dịp tìm hiểu sâu hơn về nghề truyền thống. Trong chuyến tham quan, đoàn du khách Na Uy được nghe Đội trống nữ Đọi Tam biểu diễn, tìm hiểu lịch sử làng nghề, tham quan các cơ sở sản xuất và theo dõi nghệ nhân thực hiện từng công đoạn chế tác. Du khách còn được trực tiếp cầm dùi, thử đánh trống và cảm nhận âm thanh từ những sản phẩm của làng nghề.

Bà Anita Wood, du khách đến từ Na Uy chia sẻ ấn tượng về nét văn hóa độc đáo và bề dày lịch sử của làng nghề trống Đọi Tam.

Bà Anita Wood, du khách Na Uy chia sẻ: “Tôi đặc biệt ấn tượng với đội trống nữ Đọi Tam. Những người phụ nữ biểu diễn tự tin, mạnh mẽ và tạo nên những thanh âm đầy cuốn hút. Qua chuyến tham quan, tôi hiểu thêm về lịch sử lâu đời của nghề làm trống cũng như sự khéo léo, tâm huyết của những người thợ trong từng công đoạn chế tác. Đây là một nét văn hóa đặc sắc mà tôi nghĩ cần được gìn giữ và giới thiệu rộng rãi hơn. Khi trở về, tôi sẽ kể với gia đình, bạn bè về làng nghề Đọi Tam và hy vọng có dịp quay trở lại cùng người thân để tiếp tục khám phá nơi này”.

Để nghề làm trống Đọi Tam có thêm điều kiện phát triển, người dân địa phương đang chủ động tìm kiếm thị trường, đa dạng hóa sản phẩm và kết nối với hoạt động du lịch. Những chuyến tham quan, trải nghiệm tại làng nghề giúp du khách hiểu hơn về quy trình chế tác, những bí quyết được các thế hệ nghệ nhân gìn giữ. Cùng với việc đáp ứng nhu cầu của thị trường, những giá trị văn hóa gắn với tiếng trống Đọi Tam tiếp tục được lan tỏa, góp phần làm phong phú thêm bản sắc văn hóa địa phương.