ASEAN cần chuyển từ lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa trên công nghệ

Tiếp tục Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, chiều 10/6, đã diễn ra phiên toàn thể với chủ đề "Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu", tập trung thảo luận về cách ASEAN thích ứng trước những biến động sâu sắc của môi trường kinh tế, địa chính trị và công nghệ toàn cầu.

Không thể phát triển bằng công thức của quá khứ

Phát biểu mở đầu phiên thảo luận, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan nhận định mô hình tăng trưởng từng làm nên thành công của ASEAN đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi mạnh mẽ.

Trong nhiều thập niên, khu vực phát triển dựa trên nền kinh tế mở, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), lực lượng lao động cạnh tranh và định hướng xuất khẩu. Mô hình này đã giúp hàng triệu người thoát nghèo và đưa ASEAN trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan.

Tuy nhiên, theo ông Sarun Charoensuwan, các điều kiện từng bảo đảm thành công cho tăng trưởng đang thay đổi nhanh chóng khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, trong khi nhiều quốc gia ASEAN phải đối mặt với già hóa dân số, năng suất tăng chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Trước bối cảnh đó, ASEAN cần tập trung vào ba ưu tiên chiến lược gồm tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuẩn bị cho tương lai. Theo ông, khu vực cần duy trì môi trường thương mại và đầu tư cởi mở, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, bảo đảm an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời đầu tư mạnh hơn cho hạ tầng số, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và phát triển kỹ năng số cho người lao động.

Ông cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải đa dạng hóa các đối tác, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ thị trường, nguồn công nghệ hay liên kết địa chính trị đơn lẻ nào. Nếu thực hiện hiệu quả các định hướng này gắn với Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ASEAN không chỉ thích ứng với thay đổi mà còn có thể chủ động định hình tương lai của chính mình.

Trình bày tại phiên thảo luận, bà Mari Pangestu - nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia cho rằng, thế giới đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có tiền lệ, đòi hỏi các quốc gia và khu vực phải định hình những mô hình phát triển hoàn toàn mới.

Theo bà, trật tự toàn cầu đang được tái định hình bởi năm động lực lớn gồm sự dịch chuyển cán cân quyền lực quốc tế, các thách thức về y tế và già hóa dân số, chuyển đổi năng lượng, biến đổi khí hậu và cuộc cách mạng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong bối cảnh đó, ASEAN cần phát huy vai trò chủ động thay vì chỉ phản ứng trước các biến động quốc tế. Với thị trường hơn 680 triệu dân và quy mô GDP khoảng 4,2 nghìn tỷ USD, khu vực có đủ tiềm lực để tham gia định hình chương trình nghị sự phát triển mới của thế giới.

Theo bà Mari Pangestu, một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay là chuyển từ mô hình thu hút FDI phục vụ lắp ráp đơn giản sang thu hút các dòng vốn mang lại chuyển giao công nghệ, phát triển chuỗi cung ứng nội địa và tạo ra các việc làm có giá trị gia tăng cao.

Bà Mari Pangestu - nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia.

Để xây dựng mô hình phát triển mới, bà đề xuất năm ưu tiên gồm: đẩy nhanh thực thi và nâng cấp RCEP; nâng cao độ phức tạp của nền kinh tế; phát triển nguồn nhân lực cho các ngành công nghệ chiến lược; biến chuyển đổi xanh thành động lực tăng trưởng; và lồng ghép tư duy địa kinh tế vào mọi trụ cột hợp tác của ASEAN.

Theo bà, mô hình phát triển từng tạo nên thành công của ASEAN được xây dựng cho một thế giới với thương mại mở, luật lệ ổn định và nguồn lao động giá rẻ dồi dào. Trong bối cảnh thế giới đã thay đổi sâu sắc, mô hình phát triển tiếp theo của ASEAN cần được xây dựng trên ba nền tảng cốt lõi là độ phức tạp kinh tế, khả năng chống chịu và hội nhập khu vực.

Quá trình này đòi hỏi sự tham gia của chính phủ, doanh nghiệp, giới học giả và toàn bộ các bên liên quan trong ASEAN nhằm tạo ra những giải pháp thực tiễn cho tương lai phát triển của khu vực.

Chính sách công nghiệp đang trở lại

Từ góc nhìn học thuật, GS. Lee Keun - Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc) cho rằng sự trở lại của chính sách công nghiệp là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của kinh tế thế giới hiện nay.

Ông nhận định trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gay gắt, cùng những bài học từ đại dịch và đứt gãy chuỗi cung ứng, nhiều công cụ hỗ trợ công nghiệp như trợ cấp, bảo hộ có chọn lọc hay định hướng thị trường đang được nhìn nhận lại như những công cụ cần thiết để nuôi dưỡng các ngành công nghiệp mới.

GS. Lee Keun - Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc).

Dẫn kinh nghiệm của Hàn Quốc, GS. Lee Keun cho rằng việc hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt hay "nhà vô địch quốc gia" có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình công nghiệp hóa và nâng cấp chuỗi giá trị.

Liên hệ với Việt Nam, ông đánh giá quá trình chuyển đổi sang xe điện đang cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, trong đó VinFast có những điểm tương đồng với Hyundai trong giai đoạn đầu phát triển.

Đồng thời, Việt Nam cần thúc đẩy mạnh hơn các doanh nghiệp dẫn dắt trong những lĩnh vực có lợi thế như chế biến sâu và xây dựng thương hiệu cà phê, thay vì chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô.

GS. Masahiro Kawai - Trường Cao học Chính sách công, Đại học Tokyo (Nhật Bản).

Trong khi đó, GS. Masahiro Kawai - Trường Cao học Chính sách công, Đại học Tokyo (Nhật Bản) cho rằng không tồn tại một mô hình phát triển bất biến cho mọi giai đoạn. Các quốc gia luôn phải điều chỉnh chiến lược phát triển để phù hợp với trình độ kinh tế, môi trường quốc tế và những ưu tiên chính sách mới.

Theo ông, dù thế giới đang đối mặt với phân mảnh địa chính trị, gián đoạn chuỗi cung ứng và xu hướng bảo hộ gia tăng, ASEAN không nhất thiết phải xây dựng một mô hình phát triển hoàn toàn mới. Những yếu tố từng làm nên thành công của khu vực như kinh tế mở, thu hút FDI, hội nhập khu vực và sự kết hợp linh hoạt giữa Nhà nước với thị trường vẫn còn nguyên giá trị.

Điều ASEAN cần làm là mở rộng nhu cầu trong nước và khu vực, đa dạng hóa đối tác thương mại, tăng cường khả năng tự chủ chiến lược và xây dựng những lợi thế mang tính "không thể thay thế" trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo GS. Masahiro Kawai, một ASEAN đoàn kết, gắn kết và hội nhập sâu rộng hơn sẽ không chỉ nâng cao sức chống chịu của từng quốc gia thành viên mà còn gia tăng sức hấp dẫn và vị thế của cả khu vực trong cấu trúc kinh tế toàn cầu.