Ba thế kỷ, Gulliver vẫn chưa im lặng

Kiệt tác của Jonathan Swift, ngày nay được biết đến rộng rãi với tên “Gulliver du ký”, lần đầu xuất bản thành hai tập ngày 28/10/1726 với tựa đề “Hành trình đến một số quốc gia xa xôi trên thế giới, gồm bốn phần, của Lemuel Gulliver - trước là bác sĩ phẫu thuật, sau là thuyền trưởng của nhiều con tàu”. Ảnh tư liệu.

Theo tạp chí Smithsonian, mùa xuân 1726, một vị khách lạ trùm kín áo choàng tìm đến ông Benjamin Motte, chủ một nhà sách ở London, trên tay là bản thảo chép bằng nét chữ lạ. Dù không biết tác giả thật là ai, ông chủ nhà sách vẫn bỏ tiền mua bản quyền vì thích câu chuyện. Đó chính là tiểu thuyết “Gulliver du ký”. Ba thế kỷ sau, sách vẫn được tái bản liên tục, và tuần này, một triển lãm ở Dublin (Ireland) lại đưa nó đến với công chúng.

Một cuốn sách, nhiều lớp nghĩa

Ngay từ đầu, “Gulliver du ký” đã mang nhiều lớp nghĩa, và lớp đầu tiên là trò giễu nhại - một thể loại đang thịnh hành. Theo giáo sư văn học Anh John Mullan của trường University College London, viết trên The Times, tác phẩm là màn nhại cay độc thể loại sách du hành “lạ nhưng có thật”. Gulliver, nhân vật kể chuyện, là bác sĩ trên tàu, được đào tạo ở Cambridge, một người Anh tự hào về sự “hiện đại”.

Lilliput là nơi lộ rõ nhất, với cư dân cao chưa tới 6 inch. Hai phe Big-Endians và Little-Endians, đặt tên theo việc nên đập đầu nào của quả trứng trước khi ăn, đã gây ra nổi loạn, chiến tranh và hàng nghìn cái chết. Giáo sư Mullan gợi liên tưởng tới xung đột Tin Lành - Công giáo hay Anh - Pháp, điều mà Gulliver không nhìn ra.

Sang chuyến thứ hai, Gulliver thành kẻ tí hon giữa xứ người khổng lồ Brobdingnag và ra sức ca ngợi quê hương trước nhà vua xứ này. Nghe xong lịch sử nước Anh thế kỷ trước, nhà vua cho đó chỉ là “một đống âm mưu, nổi loạn, giết chóc, thảm sát, cách mạng, đày ải”. Gulliver còn xin lỗi độc giả vì “tư duy hạn hẹp” của nhà vua.

Người đương thời không bỏ sót lớp nghĩa chính trị ấy. Bà Aileen Douglas, giáo sư nghiên cứu thế kỷ XVIII tại trường Trinity College Dublin, đồng giám tuyển triển lãm kỷ niệm 300 năm cuốn sách, cho biết những độc giả đầu tiên say mê lối châm biếm các nhân vật chính trị nổi bật và những toan tính quyền lực. Năm 1726, nhà thơ kiêm nhà viết kịch John Gay còn báo cho Swift rằng sách được đọc “từ hội đồng nội các đến các phòng trẻ em”.

Sách cũng sớm đến tay trẻ em. Theo ông Mullan, nhiều ấn bản là bản rút gọn hoặc viết lại, và sang thế kỷ XX, số bản viết lại còn nhiều hơn số lần in nguyên văn. Một ấn bản năm 1908 còn ghi trên phụ đề: “kể lại cho các em nhỏ”. Dù vậy, lối châm biếm các nhà cai trị tự luyến cùng đám cận thần xu nịnh, theo ông Mullan, vẫn sống lâu hơn thời đại của nó.

Nhắc nhở về thời đại tự hào về lý trí

Swift cũng giễu nhại niềm tự hào về lý trí ở chuyến thứ ba, khi Gulliver tới đảo bay Laputa. Theo học giả văn học Clíona Ó Gallchoir của trường University College Cork, viết trên trang The Conversation, ở đây lẽ thường bị gạt sang một bên, nhường chỗ cho những thí nghiệm viển vông của “Học viện các nhà dự án”. Học viện này nhại Hội Hoàng gia Anh, thành lập năm 1660 để thúc đẩy nghiên cứu khoa học.

Ở chuyến cuối, loài ngựa Houyhnhnm sống thuần lý trí đến mức bình thản bàn xem có nên tiêu diệt giống Yahoo hay không. Yahoo là giống người Gulliver miễn cưỡng nhận là đồng loại, nhưng ngựa đối xử với họ như thú vật. Theo học giả Ó Gallchoir, Gulliver cố chấp đến loạn trí, nhất quyết đồng nhất mình với loài ngựa, đến mức về nhà vẫn sống chung với chúng thay vì vợ con.

Swift nhìn ra điều đó phần nhiều nhờ thân phận của chính mình: một người Ireland thuộc giới tinh hoa Tin Lành thiểu số. Theo học giả Ó Gallchoir, nhóm ấy vốn tin mình mang trật tự và văn minh tới Ireland, nhưng rồi nhận ra mình bị xem là thấp kém. Cái nhìn từ hai phía ấy giúp Swift thấy rõ sự dại dột của việc tin rằng chỉ có một cách nhìn duy nhất.

Bà Douglas nhận xét rằng ngày nay nhiều độc giả đang lo bị AI thay thế. Với họ, những trang Swift châm biếm bản chất con người, nhất là niềm tự hào về lý trí và tiến bộ, gợi thêm những suy nghĩ rất thấm thía. Còn Swift, trong thư gửi người bạn thân Alexander Pope, viết rằng cả tòa nhà “Gulliver du ký” được xây trên “nền móng lớn là sự chán ghét con người”. Theo ông Mullan, giới phê bình vẫn tranh cãi liệu sự khinh bỉ nhân loại ấy là của Swift hay chỉ của nhân vật Gulliver. Dù là của ai, sau ba thế kỷ, cái nhìn ấy vẫn cay nghiệt như xưa.

Gulliver ở Dublin

Triển lãm “Gulliver at 300” đang diễn ra tại Thư viện Cổ của Trinity College Dublin, trường cũ của Swift, và mở trực tuyến đến hết tháng 12/2026. Hơn 100 phiên bản được chọn từ kho hàng trăm ấn bản của trường. Nổi bật là bản rút gọn in tại Dublin năm 1761, hiện chỉ còn một bản được biết đến, cùng các ấn phẩm của người khác nối dài thế giới của Gulliver, sách bật hình, truyện tranh chuyển thể. Tên Swift còn đi vào ngôn ngữ khi mà trong tiếng Anh, “Swiftian” đồng nghĩa với châm biếm cay đắng.