Bắc Ninh: Bơi Chải vùng An Châu (Sơn Động) trong đời sống văn hóa cộng đồng

Bơi chải là lễ hội truyền thống tiêu biểu, mang tính tổng hợp cao của vùng An Châu, xã Sơn Động, tỉnh Bắc Ninh, hình thành và phát triển trong mối quan hệ hữu cơ với lịch sử khai phá vùng đất, tín ngưỡng thờ Thành Hoàng làng và đời sống sinh hoạt của cư dân ven sông An Châu. Ngay từ buổi đầu lập làng, khi cư dân chọn sông An Châu làm không gian sinh tồn, sản xuất và giao thông, các hoạt động gắn với sông nước đã dần trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần. Trong bối cảnh đó, bơi chải ra đời không chỉ như một hình thức vui chơi, rèn luyện sức khỏe, mà còn mang ý nghĩa nghi lễ sâu sắc, phản ánh quan niệm của cư dân nông nghiệp về mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, đặc biệt là với sông nước – nguồn sống quan trọng của cộng đồng. Trải qua nhiều thế kỷ, dù lịch sử có những biến động, điều kiện kinh tế – xã hội và phương thức sinh hoạt của cư dân địa phương có nhiều thay đổi, lễ hội bơi chải An Châu vẫn được cộng đồng gìn giữ, duy trì một cách bền bỉ. Ngày mồng 10 tháng 4 âm lịch hằng năm đã trở thành mốc thời gian thiêng, được người dân các tổ dân phố, dòng họ và các thế hệ kế tiếp nhau ghi nhớ, chuẩn bị chu đáo cho ngày hội. Sự kế tục liên tục ấy cho thấy sức sống nội tại mạnh mẽ của lễ hội, đồng thời khẳng định vai trò chủ thể của cộng đồng trong việc bảo tồn và thực hành di sản văn hóa truyền thống.

Một góc An Châu, vùng đất diễn ra lễ hội bơi chải độc đáo

Vùng An Châu là không gian cư trú lâu đời của nhiều tộc người như Kinh, Tày, Nùng, Cao Lan, Sán Chí, Sán Dìu, Hoa…, trong đó người Kinh, Tày và Cao Lan chiếm số đông. Đây là vùng thung lũng được bao bọc bởi các dãy núi lớn, có hệ thống sông suối phong phú, đặc biệt là sông An Châu – dòng sông giữ vai trò quan trọng trong đời sống sản xuất, giao thông và tín ngưỡng của cư dân địa phương. Trong tiến trình lịch sử, vùng đất này từng là địa bàn chiến lược, ghi dấu nhiều sự kiện chống ngoại xâm từ thời Lý – Trần đến thời Lê, đặc biệt gắn với công lao của tướng quân Vi Đức Thắng trong cuộc kháng chiến chống giặc Minh ở thế kỷ XV. Chính bối cảnh lịch sử – địa lý ấy đã tạo nên nền tảng để hình thành lễ hội bơi chải mang đậm sắc thái sông nước và tinh thần thượng võ.
Theo truyền thống, lễ hội bơi chải An Châu mang cấu trúc “hai lớp” ý nghĩa đan xen: cầu mùa – cầu nước của cư dân nông nghiệp ven sông và tưởng niệm – tri ân các bậc tiền nhân, anh hùng có công với làng nước. Trong quan niệm dân gian, sự thịnh vượng của cộng đồng phụ thuộc nhiều vào “mạch nước – mưa nguồn – dòng chảy”, bởi vậy, bơi chải không chỉ là cuộc đua trên sông mà còn là một hình thức “tế lễ với trời đất và sông nước”, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, dân cư yên ổn. Đồng thời, việc tái hiện khí thế sông nước qua những đội chải, nhịp chèo, đội hình thi đấu… cũng là cách cộng đồng nhắc nhớ truyền thống lịch sử, tinh thần thượng võ, ghi công người xưa đã khai khẩn đất đai, giữ yên làng bản, bảo vệ bờ cõi.

Lễ tế Thành Hoàng tại đình Chẽ, xã Sơn Động

Trước ngày chính hội, chuỗi nghi lễ được tiến hành trang trọng, theo trật tự nghiêm cẩn tại đình Chẽ, miếu Đức Ông và các cơ sở tín ngưỡng liên quan, tạo nên phần “gốc thiêng” của lễ hội. Đây là giai đoạn cộng đồng “trình lễ”, xin phép và mời các bậc thần linh, Thành Hoàng, thủy thần chứng giám. Lễ rước bánh (thường diễn ra vào ngày trước chính hội) không chỉ mang tính dâng cúng lễ vật, mà còn hàm ý báo cáo với thần linh về việc mở hội, đồng thời biểu thị sự đủ đầy, no ấm – điều mà cư dân gửi gắm cho một vụ mùa thuận lợi. Trong không gian rước, cờ, kiệu, đội hình tham gia và các lễ vật được chuẩn bị chu đáo tạo nên bầu không khí linh thiêng, vừa tôn nghiêm vừa rộn ràng, quy tụ đông đảo người dân tham dự như một cách khẳng định tính cộng đồng của lễ hội. Đến ngày chính hội, lễ tế Thành Hoàng tại đình Chẽ là nghi thức then chốt, thể hiện sự tôn kính đối với vị thần bảo hộ làng. Trong cảm thức truyền thống, Thành Hoàng không chỉ che chở đời sống thường nhật mà còn “giữ mạch phúc” cho cả vùng: từ sức khỏe, bình an đến mưa nắng và mùa vụ. Bởi vậy, lễ tế được tổ chức công phu, với sự tham gia của những người có uy tín trong cộng đồng, thể hiện rõ nguyên tắc: lễ hội trước hết là việc chung của làng, mọi người đồng lòng để cầu phúc và giữ nề nếp. Nghi lễ này cũng có ý nghĩa “kết nối” giữa phần nghi và phần hội: sau khi đã trình báo – xin phép – thỉnh mời, cộng đồng mới chính thức bước vào các hoạt động trên sông.
Nổi bật trong hệ thống nghi lễ là lễ rước thuyền giấy và lễ cúng thủy thần. Thuyền giấy được chuẩn bị và rước theo đúng nghi thức truyền thống, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: thuyền là phương tiện đi lại, là hình ảnh của sự sống ven sông; giấy là chất liệu mang tính nghi lễ, dùng để “gửi” lời cầu khấn đến thế giới thần linh. Lễ rước và thả thuyền giấy xuống sông thể hiện quan niệm coi sông nước là thực thể linh thiêng, có thần cai quản, cần được kính cẩn thờ phụng để tránh tai ương, đồng thời cầu mong sự phù trợ cho hội bơi chải diễn ra suôn sẻ, cho người tham gia được mạnh khỏe, cho dòng sông hiền hòa, và rộng hơn là cho mùa màng được tươi tốt. Ở đây, nghi thức không chỉ phản ánh niềm tin tâm linh, mà còn cho thấy tri thức bản địa của cư dân: tôn trọng và ứng xử hài hòa với môi trường tự nhiên, coi “thuận thiên” là điều kiện để cộng đồng tồn tại bền vững. Nhìn tổng thể, hệ thống nghi lễ trước và trong ngày hội đã làm nổi rõ đặc trưng của lễ hội bơi chải An Châu: từ đình – miếu ra sông, từ không gian thờ tự đến không gian sinh kế, từ lời khấn cầu đến nhịp chèo trên mặt nước. Chính chuỗi nghi thức như lễ rước bánh, tế Thành Hoàng, rước thuyền giấy, cúng thủy thần… đã góp phần khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa con người với sông nước, giữa cộng đồng với lịch sử nguồn cội; đồng thời tạo nên nền tảng thiêng liêng để phần hội bơi chải trở thành một sinh hoạt văn hóa dân gian vừa náo nhiệt, vừa giàu chiều sâu tinh thần.

Đội bơi chải rước thuyền giấy ra bến Chùa, xã Sơn Động

Ngày nay, lễ hội bơi chải vẫn giữ nguyên khung diễn trình truyền thống. Không gian tổ chức hội là đoạn sông An Châu phía trước đình, chùa Chẽ – nơi có lòng sông rộng, sâu, địa hình thuận lợi cho việc tổ chức thi bơi chải. Thuyền chải hiện nay được làm bằng vật liệu công nghiệp nhưng vẫn giữ kích thước và dáng thức tương tự thuyền truyền thống, dài khoảng 8,9m, rộng 1,2m, đủ chỗ cho tám tay chèo. Các đội bơi được tuyển chọn từ các tổ dân phố, là những trai đinh khỏe mạnh, có kinh nghiệm sông nước, được tập luyện kỹ lưỡng trước ngày hội. Cuộc đua bơi chải diễn ra trên quãng đường dài khoảng 2km, xuất phát từ bến Giang, xuôi qua các địa danh quen thuộc dọc sông An Châu rồi quay vòng trở lại điểm xuất phát. Điểm đặc biệt của hội bơi chải An Châu là cách trao giải: thứ hạng không hoàn toàn phụ thuộc vào việc thuyền về đích trước hay sau, mà dựa vào thẻ tre cắm trên mâm cỗ đặt ở đích. Mỗi thẻ tre có ghi chữ Hán mang ý nghĩa cát lành như “Nhân an vật thịnh” (người người mạnh khỏe, vạn vật tốt tươi), “Phong điều vũ lộ” (mưa thuận gió hòa), “Phong đăng hòa cốc” (lúa má bội thu). Điều này phản ánh quan niệm dân gian coi trọng phúc lộc, mùa màng và sự bình an của cộng đồng hơn là tính hơn thua đơn thuần. Trong không khí ngày hội, hai bên bờ sông An Châu rộn ràng tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng hò reo cổ vũ của đông đảo nhân dân và du khách. Cờ ngũ sắc, cờ Tổ quốc, băng rôn, khẩu hiệu tạo nên một không gian lễ hội náo nhiệt, tưng bừng. Người xem hội không chỉ chứng kiến một cuộc thi thể thao dân gian, mà còn được hòa mình vào sinh hoạt văn hóa cộng đồng mang đậm bản sắc địa phương.

Lễ hạ thủy thuyền giấy trước giờ thi bơi chải tại bến Chùa, xã Sơn Động

Hiện tại, lễ hội bơi chải An Châu không chỉ dừng lại ở vai trò một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mang tính truyền thống, mà đã trở thành biểu tượng văn hóa đặc trưng của vùng đất An Châu, nơi kết tinh lịch sử, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng cư dân ven sông. Trong không gian lễ hội, những nghi thức cổ truyền được tái hiện một cách trang trọng, gắn kết chặt chẽ giữa quá khứ và hiện tại, qua đó góp phần giáo dục truyền thống lịch sử, hun đúc tinh thần đoàn kết cộng đồng và bồi đắp lòng tự hào về quê hương, dân tộc cho các thế hệ hôm nay. Thông qua việc trực tiếp tham gia vào các nghi lễ, các đội bơi chải và chuỗi hoạt động hội, người dân địa phương – đặc biệt là thế hệ trẻ – có cơ hội tiếp cận một cách sinh động với kho tàng tri thức dân gian, từ tín ngưỡng thờ Thành Hoàng, thủy thần, đến những tập quán, luật lệ, nghi thức gắn với đời sống sông nước. Quá trình “vào hội” không chỉ giúp người trẻ hiểu lễ hội bằng tri thức, mà còn trải nghiệm bằng cảm xúc và hành động, từ đó hình thành ý thức trân trọng, gìn giữ những giá trị văn hóa phi vật thể do cha ông truyền lại. Chính sự tham gia trực tiếp này đã tạo nên sức sống bền bỉ cho lễ hội, giúp truyền thống không bị gián đoạn mà tiếp tục được tiếp nối, làm mới qua từng thế hệ.

Các đội thi bơi chải đang nỗ lực cán đích

Với những giá trị lịch sử, văn hóa và xã hội đặc sắc, lễ hội bơi chải An Châu có thể xem là một di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu của vùng miền núi Sơn Động, phản ánh rõ mối quan hệ hài hòa giữa con người với sông nước, thiên nhiên và cộng đồng. Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy lễ hội không chỉ nhằm giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương, mà còn mở ra những hướng đi mới cho phát triển bền vững. Khi được tổ chức bài bản, gắn với công tác truyền thông và du lịch văn hóa, lễ hội bơi chải An Châu có khả năng trở thành điểm nhấn thu hút du khách, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời khẳng định vị thế và giá trị của di sản văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại./.

Nguyễn Thị Thanh Huyền