Bắc Ninh: Gìn giữ mộc bản, phát huy giá trị di sản

Kho di sản tư liệu quý

Bắc Ninh sở hữu hệ thống mộc bản phong phú bậc nhất cả nước. Mỗi hiện vật còn lưu giữ đều là di sản có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học. Nổi bật là kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm với 3.050 ván khắc thuộc nhiều bộ kinh, luật và trước tác của các vị Tổ Trúc Lâm.

Từ những tác phẩm được khắc trên ván gỗ, người đọc có thể hình dung quá trình hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm - dòng thiền do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập, kết tinh tinh thần nhập thế, hòa quyện giữa đạo và đời, giữa tu thân với phụng sự đất nước.

Du khách nước ngoài trải nghiệm in mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm (phường Tân An).

Thượng tọa Thích Thanh Vịnh, Phó Trụ trì chùa Vĩnh Nghiêm cho biết: “Cùng với kinh Phật là những bộ luật giới, sách thuốc, thơ phú, địa chí, trước tác văn học, ghi chép về phong cảnh Yên Tử - Vĩnh Nghiêm và nhiều tư liệu Hán Nôm quý hiếm. Đây là nguồn sử liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam, sự phát triển của chữ Nôm, văn học trung đại, nghệ thuật khắc in, mỹ thuật truyền thống, y học và đời sống xã hội từ thế kỷ XIII đến đầu thế kỷ XX”. Với những giá trị nổi bật, năm 2012, kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Bộ mộc bản "Hải Thượng y tông tâm lĩnh" tại Bảo tàng Bắc Ninh số 2 lại được ví như "bách khoa toàn thư" của nền y dược học cổ truyền Việt Nam gồm 1.183 ván khắc tái hiện bộ sách do Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác biên soạn. Theo Phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch), nội dung cuốn sách trải rộng từ nội khoa, ngoại khoa, nhi khoa, cấp cứu, dược học đến đạo đức nghề y, phản ánh tư duy y học mang đậm bản sắc Việt. Giá trị đặc biệt của bộ mộc bản còn nằm ở hành trình gìn giữ tri thức.

Sau khi Hải Thượng Lãn Ông qua đời, bộ sách từng đứng trước nguy cơ thất truyền vì chỉ còn các bản chép tay rời rạc. Gần một thế kỷ sau, Thiền sư Thích Thanh Cao - trụ trì chùa Đồng Nhân dày công sưu tầm, đối chiếu, hiệu đính rồi tổ chức san khắc trong nhiều năm để lưu truyền cho hậu thế. Nhờ tâm huyết ấy, kho tàng tri thức y học của dân tộc được "cứu sống", trở thành nền tảng cho nhiều thế hệ thầy thuốc Đông y sau này.

Cán bộ cơ quan chuyên môn phường Vân Hà kiểm tra bộ mộc bản chùa Bổ Đà.

Trên địa bàn tỉnh còn lưu giữ nhiều bộ mộc bản với hàng trăm, hàng nghìn bản khắc. Điển hình như mộc bản chùa Dâu phản ánh sự hình thành tín ngưỡng Tứ Pháp và quá trình giao thoa giữa Phật giáo từ Ấn Độ với tín ngưỡng bản địa của cư dân nông nghiệp lúa nước. Đó là những tư liệu giá trị giúp các nhà nghiên cứu giải mã lịch sử Phật giáo Việt Nam, lịch sử văn hóa vùng Luy Lâu và sự phát triển của chữ Hán, chữ Nôm trong đời sống dân tộc.

Tại chùa Bổ Đà, gần 2 nghìn ván khắc kinh Phật được xem là kho tư liệu quý về dòng thiền Lâm Tế… Không chỉ lưu giữ kinh sách, tư liệu quý, những bộ mộc bản còn phản ánh nghệ thuật khắc in, mỹ thuật và trình độ chế tác gỗ của người Việt từ hàng trăm năm trước. Trên gỗ thị dẻo dai, ít cong vênh, chống mối mọt, người thợ xưa đã khắc ngược từng chữ Hán, chữ Nôm với độ chính xác gần như tuyệt đối để khi in lên giấy dó sẽ hiện thành những trang sách rõ nét. Nhiều mộc bản còn kết hợp khéo léo giữa chữ và tranh minh họa để mỗi ván khắc là một tác phẩm điêu khắc hoàn chỉnh.

Để những trang sách gỗ tiếp tục kể chuyện

Những năm qua, các địa phương, đơn vị chức năng đã triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo vệ lâu dài các di sản quý giá này. Tại các di tích, bảo tàng, hiện vật được kiểm kê, sắp xếp khoa học trong kho bảo quản chuyên dụng và thường xuyên thực hiện vệ sinh, chống mối mọt, tổ chức trưng bày, giới thiệu giá trị di sản.

Cán bộ Bảo tàng Bắc Ninh số 2 vệ sinh bộ mộc bản "Hải thượng y tông tâm lĩnh".

Ông Nguyễn Hữu Mạo, Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 2 cho biết: “Toàn bộ 1.183 ván khắc của bộ mộc bản Hải Thượng y tông tâm lĩnh đang lưu giữ tại bảo tàng đã được đánh số, sắp xếp khoa học và in dập, chụp ảnh, lưu trữ bằng phần mềm; bảo quản hiện vật trong điều kiện nhiệt độ, độ ẩm phù hợp. Đặc biệt, đơn vị sưu tầm, phục chế được hơn 200 bản khắc khuyết thiếu bằng công nghệ 3D, tiến tới bổ sung đầy đủ hơn bộ mộc bản tại đây”.

Những bộ mộc bản là nguồn sử liệu tin cậy để nghiên cứu lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ, tôn giáo, y học, mỹ thuật và kỹ thuật in khắc truyền thống. Quan trọng hơn, trong từng nét khắc gỗ vẫn còn nguyên vẹn tư tưởng nhân văn, tinh thần hiếu sinh, lòng từ bi, khát vọng hướng thiện và tri thức ứng xử với thiên nhiên, con người mà cha ông đã gửi gắm cho hậu thế.

Tuy nhiên, hành trình gìn giữ nguồn di sản tư liệu quý còn nhiều khó khăn. Mộc bản được chế tác từ loại gỗ bền nhưng vẫn chịu tác động của thời gian, khí hậu nóng ẩm, mối mọt và nguy cơ xuống cấp nếu điều kiện bảo quản không bảo đảm. Có bộ mộc bản đã xuất hiện hiện tượng cong vênh, nứt, sứt mẻ sau hàng trăm năm tồn tại. Phần lớn nội dung mộc bản được khắc bằng chữ Hán, chữ Nôm nên rất ít người có khả năng đọc, hiểu và khai thác trọn vẹn giá trị… Thực tế ấy đặt ra yêu cầu không chỉ "giữ" mà còn phải "đánh thức" di sản. Một bộ mộc bản chỉ thực sự phát huy giá trị khi những tri thức được khắc trên đó tiếp tục được nghiên cứu, giải mã và lan tỏa đến cộng đồng.

Để bảo tồn, phát huy giá trị hệ thống di sản tư liệu, đặc biệt là các bộ mộc bản, nhiều ý kiến cho rằng, các đơn vị liên quan cần tiếp tục rà soát, kiểm kê đầy đủ hiện trạng các di sản tư liệu trên địa bàn; xây dựng quy trình bảo quản theo tiêu chuẩn phù hợp, đầu tư hệ thống kho lưu trữ hiện đại, bảo đảm kiểm soát tốt nhiệt độ, độ ẩm và các điều kiện an toàn để gìn giữ nguyên vẹn giá trị gốc của hiện vật.

Cùng với đó, đẩy mạnh số hóa bằng công nghệ tiên tiến, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu số thống nhất, kết nối với hệ thống dữ liệu quốc gia, tạo nền tảng để xây dựng thư viện số, bảo tàng số và các không gian trưng bày trực tuyến, giúp công chúng cũng như các nhà nghiên cứu tiếp cận di sản thuận lợi hơn.

Theo ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, bên cạnh bảo vệ, lưu giữ, các đơn vị liên quan chú trọng nghiên cứu, phiên âm, dịch thuật, chú giải nội dung các bộ mộc bản nhằm làm sáng tỏ những giá trị về lịch sử, văn hóa, tôn giáo và giáo dục được lưu giữ trong từng ván khắc. Việc tăng cường hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng các chuyên gia trong và ngoài nước sẽ góp phần công bố thêm nhiều công trình khoa học có giá trị, đồng thời xuất bản các ấn phẩm phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá di sản. Cùng đó, gắn bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa thông qua xây dựng các tuyến tham quan chuyên đề kết nối các di tích, cơ sở lưu giữ mộc bản; phát triển không gian trải nghiệm, giới thiệu kỹ thuật khắc in mộc bản truyền thống...