Bắc Ninh và sứ mệnh giữ gìn di sản UNESCO trong dòng chảy mới - Bài 3: Tạo nền tảng để di sản phát triển bền vững

Lãnh đạo tỉnh cùng các đại biểu thưởng thức dân ca quan họ tại thủy đình đền Đô (phường Từ Sơn).

Biến di sản thành sản phẩm du lịch

Có thể khẳng định, những di sản mà Bắc Ninh được UNESCO công nhận, ghi danh là 8 "báu vật" với những đặc điểm, giá trị khác nhau mà hiếm có địa phương nào trên cả nước có được. Nhưng làm thế nào để các di sản của UNESCO ghi danh được bảo tồn, phát huy giá trị, trở thành nguồn lực quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế song vẫn giữ được bản sắc là câu hỏi lớn đối với chính quyền, ngành chức năng và cộng đồng.

Khách du lịch hào hứng đón nhận quà tặng lưu niệm in hình di sản văn hóa Kinh Bắc.

Thực tế cho thấy, một du khách tìm đến Bắc Ninh không chỉ để biết nơi đây có các di sản được UNESCO ghi danh. Điều họ cần là sức hấp dẫn, những trải nghiệm thú vị, khác biệt để khi một lần đến và muốn quay trở lại. Ví như Dân ca Quan họ, nhiều ý kiến cho rằng, Quan họ không nên chỉ xuất hiện trong một chương trình biểu diễn dành cho khách, mà có thể là sự trải nghiệm không gian làng quê, nghe nghệ nhân hát, tìm hiểu lề lối giao tiếp, thưởng thức ẩm thực và tham gia một sinh hoạt văn hóa phù hợp. Cùng đó, việc quy hoạch không gian, tổ chức canh hát trên thuyền ở trên sông, hồ, giao lưu giữa các nghệ nhân, du khách, kết hợp cung cấp các dịch vụ, sản phẩm độc đáo, đặc trưng của miền Quan họ không những làm gia tăng giá trị về kinh tế mà còn tạo ra sức sống cho di sản.

Nghệ sĩ, diễn viên Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh trình diễn phục vụ Nhân dân.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bắc Ninh có lợi thế rất lớn về văn hóa nhưng lợi thế ấy không tự nhiên biến thành sức mạnh nếu thiếu tư duy quản trị hiện đại và thiếu cơ chế chuyển hóa. Quan họ không chỉ là niềm tự hào, mà có thể trở thành "thương hiệu mềm" của địa phương, tạo sức hấp dẫn du lịch, tạo sản phẩm công nghiệp văn hóa...

Với tranh Đông Hồ, du khách có thể tự tay làm một công đoạn của nghề, nghe người thợ kể chuyện về giấy điệp, màu và ván khắc. Hay như mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm có thể được diễn giải bằng công nghệ số, kết hợp tham quan chùa, tìm hiểu Thiền phái Trúc Lâm và trải nghiệm không gian văn hóa… Những cách tiếp cận ấy đưa du khách từ vị trí người xem trở thành người trải nghiệm. Các di sản UNESCO không nên chỉ được xem là những “địa chỉ” để đưa vào chương trình tham quan. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tạo ra những sản phẩm mà du khách có thể tham gia, cảm nhận và mang theo một ấn tượng riêng về Bắc Ninh.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thanh Thủy, Trưởng khoa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội cho rằng, để di sản thực sự trở thành nền tảng của thương hiệu du lịch, Bắc Ninh cần nghiên cứu cách chuyển giá trị di sản thành sản phẩm có bản sắc riêng, có trải nghiệm và khả năng cạnh tranh. Nếu sản phẩm chỉ dừng ở tham quan, nghe thuyết minh, chụp ảnh rồi ra về thì rất khó tạo  dấu ấn đối với du khách.

Đây cũng là bài toán đặt ra cho từng di sản. Không phải di sản nào cũng có thể xây dựng cùng một loại hình sản phẩm, cũng không nên thương mại hóa di sản theo một công thức chung. Điều quan trọng là tìm được “điểm chạm” giữa giá trị vốn có của di sản với nhu cầu của du khách, đồng thời giữ được tính xác thực và vai trò chủ thể của cộng đồng.

Liên kết, gia tăng giá trị

Tại nhiều cuộc hội thảo do tỉnh Bắc Ninh tổ chức liên quan đến bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch, nhiều ý kiến bày tỏ: Một trong những thay đổi quan trọng là không nhìn mỗi di sản như một điểm đến độc lập. Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc (thuộc Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng) là một ví dụ rõ về yêu cầu liên kết không gian.

Chùa Vĩnh Nghiêm - điểm đến du lịch văn hóa tâm linh tiêu biểu của Bắc Ninh.

Theo bà Lê Thị Thu Trang, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Du lịch và Quản lý điểm đến SGO và một số doanh nghiệp lữ hành, việc Bắc Ninh kết nối với Quảng Ninh, Hải Phòng không chỉ nhằm tạo thêm tour tuyến mà còn mở rộng không gian trải nghiệm, kéo dài hành trình và tăng khả năng lưu trú, chi tiêu của du khách. Trong nội tỉnh cũng cần cách tiếp cận tương tự. Một chuyến đi có thể kết nối di sản văn hóa với di tích, làng nghề, ẩm thực, sinh thái và đời sống cộng đồng. Khi các điểm đến bổ trợ cho nhau, du khách sẽ có thêm lý do để ở lại thay vì chỉ “đến một điểm rồi đi”.

Chẳng hạn, một hành trình hai ngày kết nối Vĩnh Nghiêm - Bổ Đà - Tây Yên Tử, có trải nghiệm văn hóa cộng đồng, ẩm thực và nghỉ đêm sẽ mang lại thú vị đối với du khách. Một chuyến tham quan làng tranh Đông Hồ cũng có giá trị khác nếu du khách không chỉ xem tranh mà còn trực tiếp làm tranh, mua sản phẩm do nghệ nhân địa phương thực hiện và tiếp tục khám phá những điểm đến văn hóa lân cận.

Khách quốc tế trải nghiệm tại làng tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành).

Năm 2025, Bắc Ninh ước đón 6,3 triệu lượt khách, tổng thu du lịch khoảng 5.500 tỷ đồng. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu đón 6,5-7 triệu lượt khách và xây dựng Đề án tổng thể phát triển du lịch giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Những con số ấy cho thấy quy mô thị trường đã hình thành, nhưng chuyện phía trước không chỉ là tiếp tục tăng số lượng khách. Điều quan trọng hơn là mỗi du khách tạo ra bao nhiêu giá trị cho điểm đến, ở lại bao lâu, sử dụng những dịch vụ gì và nguồn lợi từ hoạt động du lịch được phân bổ như thế nào.

Theo ông Trần Quốc Dũng, Giám đốc Chi nhánh Công ty trách nhiệm hữu hạn Thương mại Du lịch Quốc tế Đình Anh, bài toán hiện nay đối với du khách khi tiếp cận di sản không chỉ là “có gì để xem” mà còn là khách có thể ở lại bao lâu và chi tiêu vào những dịch vụ gì. Nhận định này chạm vào một vấn đề khá căn bản của du lịch di sản: Nếu không hình thành được chuỗi dịch vụ đủ hấp dẫn, di sản khó tạo ra giá trị kinh tế tương xứng với tiềm năng. Vì vậy, phát triển du lịch di sản không thể chỉ là câu chuyện của ngành văn hóa-du lịch.

Trung tâm bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành) là điểm đến hấp dẫn, thu hút nhiều đoàn học sinh, sinh viên trong và ngoài tỉnh.

Chính quyền phải bảo đảm quy hoạch, hạ tầng và cơ chế; ngành văn hóa-du lịch bảo vệ tính xác thực, quản lý nhà nước và tổ chức hoạt động liên quan đến bảo tồn di sản; chuyên gia tham gia tư vấn; doanh nghiệp nghiên cứu thị trường, thiết kế và bán sản phẩm; còn cộng đồng cung cấp trải nghiệm, dịch vụ và gìn giữ không gian văn hóa. Trong chuỗi ấy, cộng đồng không phải “đối tượng hưởng lợi” đứng ngoài mà phải là một chủ thể tham gia. Khi lợi ích từ du lịch được chia sẻ hợp lý, người dân có thêm động lực giữ nghề, giữ cảnh quan và bảo vệ không gian văn hóa.

Giai đoạn tới, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục tham mưu UBND tỉnh xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách và hệ thống quy hoạch để bảo tồn, phát huy giá trị di sản theo hướng đồng bộ, dài hạn, bảo đảm tuân thủ Luật Di sản văn hóa và các cam kết quốc tế với UNESCO.

Diễn xướng ca trù tại di tích quốc gia đình Lỗ Hạnh (xã Hiệp Hòa).

Trong đó, tỉnh chú trọng xây dựng, triển khai các chương trình hành động, kế hoạch bảo vệ khẩn cấp đối với những di sản cần ưu tiên; bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng trong thực hành, truyền dạy và bảo vệ di sản; nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước; ứng dụng khoa học - công nghệ và chuyển đổi số trong bảo tồn, quản lý, quảng bá giá trị di sản; đồng thời phát triển những sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng, có chiều sâu dựa trên thế mạnh của từng di sản. Định hướng này cho thấy yêu cầu đặt ra không phải khai thác di sản bằng mọi giá mà phải tìm được điểm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

Đáng chú ý, tháng 8/2026, UBND tỉnh Bắc Ninh phê duyệt Đề án Quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ giai đoạn 2026-2035, định hướng đến năm 2040, với tổng nhu cầu kinh phí dự kiến hơn 137 tỷ đồng. Đề án đặt mục tiêu bảo đảm sức sống của di sản trong đời sống đương đại, từng bước tạo điều kiện để Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ thoát khỏi Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Khách quốc tế tham quan tìm hiểu nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại gia đình Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa (tổ dân phố Đông Hồ, phường Thuận Thành).

Đề án hướng tới đội ngũ nghệ nhân, người thực hành, truyền dạy nghề, hỗ trợ công cụ, nguyên liệu, cơ sở vật chất, sản phẩm và thị trường. Mục tiêu là hình thành lực lượng hơn 100 người thực hành thuần thục nghề, 3-5 doanh nghiệp và khoảng 15 hộ kinh doanh nghề tranh.

Đối với Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc, đồng chí Mai Sơn, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh cho biết: Bắc Ninh sẽ tăng cường phối hợp với Quảng Ninh, Hải Phòng thực hiện công tác quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Quần thể di tích.

Quan tâm đầu tư kinh phí cho việc tu bổ, tôn tạo di tích theo nguyên tắc bảo tồn di sản thế giới thông qua xây dựng hệ thống các văn bản, quy định trong việc bảo tồn di sản đúng quy định và phù hợp thực tiễn địa phương. Đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức, ý thức và trách nhiệm cho người dân về giá trị to lớn của di sản, từ đó tích cực tham gia bảo vệ, quảng bá, lan tỏa giá trị di sản, thúc đẩy hoạt động du lịch, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Sức bật mới cho kinh tế di sản

Từ góc nhìn của chuyên gia, ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam cho rằng, Bắc Ninh cần xác định rõ giá trị cốt lõi để định vị thương hiệu, trong đó lợi thế về tinh hoa văn hóa Kinh Bắc là nền tảng quan trọng; đồng thời xây dựng hệ sinh thái du lịch, tăng cường liên kết vùng, đổi mới xúc tiến quảng bá, ứng dụng công nghệ số và nâng chất lượng điểm đến.

Nối tiếp các thế hệ giữ gìn thực hành di sản hát then, đàn tính.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này chuyển trọng tâm từ quảng bá tài nguyên sang quảng bá trải nghiệm. Đây có thể xem là chìa khóa để Bắc Ninh tránh rơi vào tình trạng có nhiều danh hiệu nhưng sản phẩm chưa tương xứng; có nhiều điểm đến nhưng thời gian lưu trú ngắn; lượng khách tăng nhưng mức chi tiêu chưa cao.

Ở góc độ quản lý, Tiến sĩ Nguyễn Văn Đáp, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao du lịch cho biết thêm, Bắc Ninh sẽ chú trọng xây dựng các tuyến, điểm du lịch văn hóa tâm linh, du lịch trải nghiệm gắn với dân ca Quan họ, tranh dân gian Đông Hồ và không gian Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử; thúc đẩy giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng, đưa di sản vào trường học và hoạt động văn hóa cơ sở; tăng cường truyền thông, quảng bá và huy động các nguồn lực cho bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Những định hướng này cần được cụ thể hóa bằng những sản phẩm đủ rõ để doanh nghiệp có thể cung cấp, du khách có thể hưởng thụ và cộng đồng có thể tham gia. Nói cách khác, để di sản trở thành kinh tế di sản cần một chuỗi giá trị được tổ chức đồng bộ, theo hướng: Ở đầu chuỗi là di sản và cộng đồng; giữa là sản phẩm, dịch vụ, doanh nghiệp và thị trường; cuối chuỗi là doanh thu, việc làm, sinh kế và nguồn lực quay trở lại cho bảo tồn.

Nếu thiếu một mắt xích, chuỗi giá trị sẽ khó vận hành hiệu quả. Đây cũng là tinh thần được đặt ra trong Nghị quyết số 77 ngày 25/6/2026 của Tỉnh ủy Bắc Ninh về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Bắc Ninh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Trong đó, Tỉnh ủy xác định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực và trụ cột của phát triển; các giá trị văn hóa phải được gắn kết với các lĩnh vực của đời sống, trở thành sức mạnh mềm, tạo lợi thế cạnh tranh, nâng cao vị thế và hình ảnh Bắc Ninh.

Khách quốc tế tham quan làng cổ Thổ Hà (phường Vân Hà).

Nghị quyết đồng thời nhấn mạnh việc ưu tiên bảo tồn, phát huy các di sản UNESCO, đổi mới phương thức quản lý và quản trị văn hóa theo hướng hiện đại, kiến tạo và phục vụ; lấy hiệu quả thực chất cùng sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và lực lượng sáng tạo làm trọng tâm. Phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, thị trường văn hóa, định vị sản phẩm văn hóa mang bản sắc Bắc Ninh - Kinh Bắc gắn với phát triển du lịch cũng được xác định là một hướng đi quan trọng.

Đây chính là cơ sở để bài toán di sản được đặt trong một không gian rộng hơn: Không chỉ bảo tồn những gì cha ông để lại mà còn tạo điều kiện để những giá trị ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Bắc Ninh cũng đặt ra những hướng đi mới như thường xuyên tổ chức các sự kiện “Tuần lễ Văn hóa Bắc Ninh”, “Về miền Quan họ” ở nước ngoài; tăng cường hợp tác với UNESCO và các thành phố sáng tạo trên thế giới, từng bước phấn đấu tham gia “Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO”.

Đứng trước ngưỡng cửa lịch sử chuyển mình thành thành phố trực thuộc Trung ương vào ngày 20/9/2026, Bắc Ninh đang trỗi dậy mạnh mẽ như một biểu tượng của sự bứt phá công nghệ hòa quyện cùng chiều sâu văn hóa Kinh Bắc. Từ vùng đất nghìn năm văn hiến vang vọng câu quan họ gieo vào lòng người, Bắc Ninh hôm nay đã vươn mình trở thành "thủ phủ" công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo top đầu cả nước, thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư toàn cầu.

Khách du lịch đoàn tàu Hà Nội 5 cửa ô tham gia hành trình Thăng Long - Kinh Bắc.

Nếu Bắc Ninh biết biến chiều sâu văn hóa thành sức hấp dẫn điểm đến, biến di sản thành sản phẩm, biến sản phẩm thành sinh kế và biến nguồn lực từ du lịch trở lại phục vụ bảo tồn, các di sản UNESCO sẽ không chỉ làm giàu thêm bảng thành tích của địa phương. Đó có thể trở thành một trong những nền tảng quan trọng để Bắc Ninh định vị thương hiệu du lịch riêng: Hiện đại nhưng không xa rời cội nguồn, hội nhập nhưng vẫn nhận ra mình trong chiều sâu văn hóa Kinh Bắc.

Nhóm PV

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Bắc Ninh có lợi thế rất lớn về văn hóa nhưng lợi thế ấy không tự nhiên biến thành sức mạnh nếu thiếu tư duy quản trị hiện đại và thiếu cơ chế chuyển hóa. Quan họ không chỉ là niềm tự hào, mà có thể trở thành "thương hiệu mềm" của địa phương, tạo sức hấp dẫn du lịch, tạo sản phẩm công nghiệp văn hóa...