Bài 1: Đằng sau lời hứa thu tiền tỷ

Lời giới thiệu về lợi nhuận hàng tỷ đồng mỗi ha, góp vốn theo tỷ lệ 50:50 và cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm từ lá, hoa đến củ, mô hình liên kết trồng cây sâm Nữ Hoàng đang thu hút sự quan tâm của nhiều người dân và doanh nghiệp ở Lào Cai. Tuy nhiên, tại những vườn cây đã được trồng, đầu ra vẫn tắc nghẽn; nhiều thỏa thuận chưa được cụ thể hóa bằng hợp đồng. Những dấu hỏi về hiệu quả kinh tế, giá giống và có hay không những dấu hiệu lừa đảo?.

Theo lời kể của ông Lù Văn Ú ở thôn Bản Náng, xã Bát Xát, trong một lần đi chợ, vợ chồng ông được một phụ nữ tên Phương giới thiệu mô hình trồng sâm Nữ Hoàng với hiệu quả kinh tế cao hơn cây trồng truyền thống.

Tin vào lời hứa có đối tác cùng đầu tư và lo đầu ra, ông Ú quyết định dùng khoản tiền tiết kiệm nhiều năm để mua giống. Hơn 100 triệu đồng được trao cho bên cung ứng để đổi lại là 4.000 cây giống chuyển về Bản Náng.

Theo ông Ú, khi gia đình hỏi về hợp đồng liên kết sản xuất, tiêu thụ, phía đối tác nói chưa cần ký ngay; các bên sẽ tính toán chi phí, lợi nhuận rồi hoàn thiện giấy tờ khi thu hoạch. Gia đình đồng ý trồng mà không có văn bản làm căn cứ xác định trách nhiệm của mỗi bên.

Để lấy đất trồng sâm, ông Ú phá bỏ ruộng ngô đã lên cao quá đầu gối, làm sạch đất rồi trồng và chăm sóc sâm. Sau khoảng hai tháng, cây sâm Nữ Hoàng phát triển rất nhanh, khiến gia đình thêm kỳ vọng. Nhưng khi đến thời điểm thu hoạch, ông Ú gọi điện cho đối tác nhưng không có phản hồi. Cực chẳng đã, gia đình ông Ú đành thu hoạch, phơi khô sâm. Những rễ cây héo quắt khác xa hình dung về loại cây từng được giới thiệu có thể bán tới hàng triệu đồng mỗi kg. Do chưa có người đến thu mua, ông Ú thử ngâm sâm với rượu để bán cho người dân quanh vùng, nhưng cũng rất ít người hỏi mua.

Một hộ khác ở thôn Đồng Quang, xã Bát Xát cũng phản ánh những điều đáng nghi ngại khi cho thuê đất trồng sâm Nữ Hoàng. Ông Dương. M. Th. cho biết đã dành khu vườn gần 1.000 m² để cho một doanh nghiệp thuê trồng sâm từ tháng 3/2026 và đảm nhận công việc chăm sóc vườn sâm cho chủ vườn. Theo ông, giá cây giống ban đầu được thông báo 80.000 đồng/cây, sau đó giảm còn 50.000 đồng/cây. Khoảng hai tháng sau khi bỏ công trồng, chăm sóc, cây cao nhanh và ra hoa. Ông thông tin cho doanh nghiệp đến thu lá, hoa nhưng việc thu mua không diễn ra.

Tại thời điểm phóng viên ghi nhận, vườn cây của gia đình ông Th. đã héo lá, lụi dần; khi bới gốc, nhiều củ chính bị thối, mục, chỉ còn các rễ nhỏ. Hạt từ lứa hoa trước rơi xuống đất đã nảy mầm xanh tốt. Ông Th. cho biết vẫn chưa có phương án xử lý diện tích cây đã trồng.

Khó khăn không chỉ xuất hiện ở các hộ dân. Tại xã Y Tý, doanh nghiệp do ông Q. làm chủ ký hợp đồng liên kết với Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Nữ Hoàng Hồng Sâm. Theo thỏa thuận, công ty cung cấp giống, còn doanh nghiệp chuẩn bị đất, phân bón và các chi phí sản xuất.

Theo ông Q., với gần 1 ha, khoảng 35.000 cây, doanh nghiệp của ông đã đầu tư khoảng 300 - 400 triệu đồng để mua giống, trồng và chăm sóc sâm. Sau gần một năm, doanh nghiệp thu được hơn 10 tấn lá và hoa để chế biến; củ chưa được thu hoạch vì còn chờ đối tác tìm phương án chế biến, tiêu thụ.

Theo thông tin, cây sâm Nữ Hoàng còn được một số công ty giới thiệu, cung ứng giống và liên kết trồng tại Sa Pa, Bảo Hà, Pha Long, Mường Khương, Si Ma Cai, Tả Củ Tỷ và khu vực Vạn Hòa. Cách thức tham gia khác nhau, nhưng từ những trường hợp thực tế nêu trên cùng cho thấy rủi ro có thể phát sinh khi người trồng đầu tư tiền, dành đất và bỏ công chăm sóc trong khi đầu ra, điều kiện thu mua và trách nhiệm của đối tác chưa được làm rõ bằng văn bản.

Theo thông tin từ cơ quan chuyên môn, giống cây được giới thiệu dưới tên “sâm Nữ Hoàng” hoặc “Nữ Hoàng Hồng Sâm” có tên trong hồ sơ tự công bố lưu hành giống cây trồng được Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật chấp nhận vào cuối tháng 7/2025 là Dương đề nhăn MS Nữ Hoàng, tên khoa học Rumex crispus L., thuộc họ Rau răm (Polygonaceae). Trong các tài liệu thực vật học tại Việt Nam, loài này còn được gọi là Dương đề nhăn hoặc Chút chít lá nhăn, mọc ở ven rừng, khe suối, bãi sông.

Kết quả phân tích mẫu của một số đơn vị kiểm nghiệm cho thấy lá, hoa và củ cây Dương đề nhăn có các nhóm hợp chất như polyphenol, polysaccharide hòa tan, flavonoid, saponin tổng số cùng một số vitamin và khoáng chất. Nếu được khảo nghiệm bài bản, canh tác theo quy chuẩn và gắn với chế biến phù hợp, cây có thể được nghiên cứu làm nguyên liệu trà thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc dùng lá non làm rau.

Tuy vậy, cần lưu ý rằng Dương đề nhăn thuộc họ Rau răm, không phải loài nhân sâm thuộc chi Panax như sâm Ngọc Linh hay sâm Lai Châu; theo thông tin trong hồ sơ và tài liệu được dẫn, loài cây này không có hoạt chất ginsenosides đặc trưng của nhân sâm. Tên thương mại có chữ “sâm” vì thế cần được giải thích rõ để tránh gây nhầm lẫn về chủng loại và giá trị.

Một dấu hỏi khác là ở giá cây giống. Theo thông tin trong các trường hợp được phản ánh, giống được chào bán ở mức 50.000 - 80.000 đồng/cây. Những mức giá khác nhau này cho thấy người tham gia cần yêu cầu thông tin rõ về nguồn giống, giá bán, điều kiện hỗ trợ và trách nhiệm thu mua trước khi quyết định đầu tư.

Các trường hợp trên chưa đủ để đưa ra kết luận về bản chất hay trách nhiệm pháp lý của từng thỏa thuận. Tuy nhiên, khi cam kết bao tiêu chưa được thể hiện rõ bằng văn bản, hiệu quả cây trồng chưa được đánh giá đầy đủ và người dân đã bỏ khoản vốn lớn, nguy cơ thiệt hại kinh tế đã và đang là một thực tế.

Khi đi thực địa, tìm hiểu ở các mô hình liên kết trồng sâm Nữ Hoàng cho thấy, dù nguy cơ mất trắng vốn đầu tư đã hiện hữu nhưng hầu như các cá nhân, doanh nghiệp, hợp tác xã vẫn chưa có động thái báo cáo với chính quyền địa phương hoặc cơ quan công an để vào cuộc xác minh làm rõ. Họ vẫn nuôi hy vọng đối tác quay lại tìm đầu ra cho sản phẩm và tiếp tục giúp họ thu hồi vốn, trong khi hầu hết các vườn sâm đã và đang héo lụi từng ngày.

Trong khi đó, tại những địa phương khác đã từng có những mô hình tương tự. Các mô hình này đều đi kèm rủi ro sập bẫy: sau khi huy động góp vốn và bán xong một lượng lớn cây giống giá cao cho người dân, các đối tượng lừa đảo có thể biến mất, khóa liên lạc hoặc đưa ra các quy chuẩn khắt khe để từ chối thu mua (bao tiêu) sản phẩm như đã hứa, khiến người nông dân ôm nợ cùng vườn cây không có giá trị thực tế.

Bài cuối: “Hồi chuông” cảnh tỉnh từ những vườn sâm không người mua

Trình bày: Hữu Huỳnh