Bài 1: Văn hóa truyền thống trước nguy cơ bị 'làm phẳng'

Chỉ cần vài phút lướt TikTok, Facebook hay Instagram, với những từ khóa đu “trend” các trào lưu đang thịnh hành, không khó để bắt gặp hàng loạt video, hình ảnh gây tranh cãi liên quan đến văn hóa. Tất cả đều được dựng theo công thức quen thuộc của mạng xã hội, càng khác lạ, càng sốc càng dễ thu hút tương tác.

Nhiều tài khoản sở hữu hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn lượt theo dõi sẵn sàng khai thác yếu tố độc, dị để câu view, câu like. Không ít nội dung chỉ sau vài giờ đăng tải đã đạt hàng trăm nghìn lượt xem, kéo theo vô số bình luận và chia sẻ. Trong vòng xoáy đó, giá trị văn hóa truyền thống dần bị đẩy xuống phía sau, nhường chỗ cho tâm lý chạy theo thuật toán và sự nổi tiếng tức thời trên không gian mạng.

Một tài khoản TikTok có tên P.vlog tour Hà Giang, sở hữu 3.000 người theo dõi, gần 120.000 lượt thích qua các video dạy khách Tây nói tục, chửi bậy bằng tiếng Việt để tạo tiếng cười và tăng tương tác. Hay như tài khoản TikTok H.V.V.N lại lựa chọn cách dẫn dắt người xem bằng những câu mở đầu giật tít như: “Mọi người đừng nên đến Hà Giang du lịch”, tạo sự tò mò bằng cách đi ngược hoàn toàn với thực tế trải nghiệm du lịch và hình ảnh điểm đến.

Những tài khoản mạng xã hội có nội dung lệch chuẩn, câu like, câu view gây hoang mang dư luận

Khi những clip lệch chuẩn liên tục xuất hiện với lượng xem và lượt thích khổng lồ, một bộ phận người trẻ dễ hình thành tâm lý thích thú, chạy theo đám đông. Sự tung hô của cộng đồng mạng vô tình khiến các hành vi phản cảm bị bình thường hóa, đi xa khỏi giá trị chân thực, thậm chí làm sai lệch văn hóa và du lịch địa phương.

Tháng 8-2025, đoạn video đăng trên mạng xã hội facebook ghi lại cảnh nhiều nam du khách nước ngoài mặc váy phụ nữ Mông, choàng váy lên cổ rồi nhảy múa tại các điểm du lịch nổi tiếng trên vùng Công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn. Chỉ vài chục giây ngắn ngủi, nhưng đã nhanh chóng thu hút hàng triệu lượt xem, hàng nghìn bình luận trái chiều.

Người thì cho rằng đó chỉ là trải nghiệm vui vẻ của du khách, thể hiện sự thích thú với văn hóa bản địa. Nhưng cũng không ít người cảm thấy chạnh lòng, thậm chí tổn thương khi biểu tượng văn hóa của dân tộc bị biến thành đạo cụ gây cười trên mạng xã hội.

Câu chuyện không đơn thuần là chuyện một bộ váy hay vài bức ảnh check-in. Đằng sau những tiếng cười đó là một thực tế đáng suy nghĩ, nguy cơ lai căng văn hóa trong thời đại số đang hiện hữu ngày càng rõ nét. Khi văn hóa truyền thống bị kéo vào vòng xoáy câu view, nhiều giá trị thiêng liêng dễ bị giản lược thành sản phẩm giải trí tức thời.

Du khách nước ngoài mặc sai trang phục truyền thống của đồng bào dân tộc Mông tạo nên hình ảnh phản cảm

Với người Mông, chiếc váy là biểu tượng trang phục, là nơi gửi gắm ký ức cộng đồng, tín ngưỡng, thẩm mỹ và cả nhân sinh quan của một dân tộc. Mỗi hoa văn, đường thêu đều mang ý nghĩa riêng, gắn với đời sống và vai trò của người phụ nữ. Vì vậy, việc nam giới mặc váy phụ nữ để mua vui hay tạo sự hài hước trên mạng xã hội bị nhiều người xem là phản cảm.

Cũng trong thời gian qua, cộng đồng mạng lại dậy sóng trước bức ảnh một cô gái trẻ diện trang phục hở hang, tạo dáng phản cảm bên chiếc xe máy trên cung đường thuộc dốc Thẩm Mã, xã Phố Bảng. Giữa khung cảnh núi đá hùng vĩ, nơi vốn được xem là biểu tượng của vẻ đẹp nguyên sơ và văn hóa vùng cao, hình ảnh đó khiến nhiều người bức xúc.

Trước kia, từng có thời điểm trào lưu giới trẻ mặc các loại cổ phục ngoại lai như: trang phục Tây Tạng, Mông Cổ để chụp ảnh check-in tại các điểm du lịch. Khi thiếu chọn lọc và đặt sai bối cảnh, điều đó dễ dẫn đến sự hòa trộn thiếu cân bằng, làm mờ đi bản sắc bản địa vốn có.

Khách du lịch mặc sai trang phục và hở hang.

Sau mỗi sự việc, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh đã kịp thời lên tiếng, nhiều lần đưa ra khuyến cáo về việc ứng xử văn minh trong hoạt động du lịch, nhất là tại các khu vực giàu giá trị văn hóa, di sản. Đồng thời, ngành cũng phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền địa phương tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dân và du khách tôn trọng bản sắc văn hóa dân tộc.

Giữa những nỗ lực định hướng từ cơ quan quản lý, vẫn tồn tại một ranh giới rất mong manh trong cách văn hóa truyền thống được tiếp nhận và thể hiện trên không gian số. Chỉ một hành vi thiếu chuẩn mực, một góc nhìn lệch lạc hoặc một nội dung được dàn dựng để gây chú ý cũng có thể nhanh chóng đẩy biểu tượng văn hóa bị biến dạng, phản ánh biến đổi sâu hơn trong cấu trúc tiếp nhận văn hóa của giới trẻ xã hội hiện đại.

Thực tế, chúng ta đang có một lớp trẻ rất yêu văn hóa dân tộc, say mê âm nhạc truyền thống, hội họa dân gian, nghệ thuật dân tộc và chủ động tìm cách làm mới những giá trị cũ bằng hơi thở hiện đại qua các điệu hát Then, đàn Tính, nghề dệt thổ cẩm hay các lễ hội dân gian. Tuy nhiên, không thể phủ nhận người trẻ ngày càng đang dần xa rời văn hóa truyền thống. Trong gu âm nhạc, thời trang hay lối sống, văn hóa đương đại và các xu hướng ngoại nhập đang có sức ảnh hưởng mạnh mẽ bởi sự mới lạ, tâm lý giới trẻ. Trong khi đó, nhiều giá trị văn hóa truyền thống lại chưa được truyền tải bằng cách hấp dẫn, khiến không ít bạn trẻ cảm thấy “cũ”, “khó gần” hay thiếu sức hút.

Sự thiếu hụt những người trao truyền văn hóa cũng đang khiến nhiều giá trị truyền thống dần phủ bụi theo thời gian. Ở không ít địa phương, các câu lạc bộ văn hóa dân gian hoạt động cầm chừng, thiếu lớp kế cận. Nhiều thanh, thiếu niên ít tham gia sinh hoạt văn hóa cộng đồng, ít hiểu về bản sắc dân tộc mình.

Tại nhiều địa phương, các hoạt động văn hóa truyền thống được thế hệ trẻ gìn giữ, phát huy

Ngày nay, trước mạng xã hội, văn hóa không còn được tiếp cận như một hệ giá trị cần khám phá, mà dần bị xem như chất liệu phục vụ giải trí, trải nghiệm hoặc tương tác. Khi đó, chiều sâu văn hóa bị thay thế bởi sức hấp dẫn bề nổi. Thuật toán tìm kiếm và đề xuất nội dung ngày càng ảnh hưởng mạnh đến cách con người tiếp cận văn hóa, khi chúng thường ưu tiên những nội dung dễ thu hút sự chú ý hơn là nội dung có chiều sâu. Những hình ảnh lệch chuẩn được lặp lại đủ nhiều trên không gian số, gây tác động rất lớn, từ đó làm mờ ranh giới giữa đúng, sai trong ứng xử văn hóa và cách con người nhìn nhận bản sắc.

Nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa truyền thống thu hút du khách

Chúng ta đang sống trong một “thế giới phẳng”, nơi hội nhập quốc tế và truyền thông đa phương tiện phát triển mạnh mẽ, xuyên biên giới. Trong bối cảnh đó, hình ảnh và các giá trị văn hóa truyền thống của đất và người Tuyên Quang có thêm điều kiện thuận lợi để lan tỏa rộng rãi, góp phần quan trọng vào công tác quảng bá hình ảnh địa phương và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững.

Đặc biệt, Tuyên Quang là tỉnh có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, trong đó có những dân tộc chỉ cư trú tại địa bàn như Pu Péo, Cờ Lao, Pà Thẻn… Đây là nguồn tài nguyên văn hóa vô cùng đặc sắc, được kết tinh qua nhiều lớp giá trị, từ hệ thống lễ hội truyền thống như Gầu Tào, Nhảy Lửa, Lồng Tông, đến tri thức canh tác trên nương đá, kỹ thuật xếp tường rào đá, kiến trúc nhà truyền thống, trang phục, ẩm thực và kho tàng dân ca, dân vũ phong phú, độc đáo.

Một số địa phương đào tạo được thế hệ kế cận, góp phần bảo tồn văn hóa

Thay vì trở thành không gian kết tinh và lan tỏa các giá trị văn hóa đặc trưng, một số lễ hội lại có xu hướng nghiêng về tính giải trí thuần túy, với các trò chơi như bịt mắt bắt vịt, nhảy bao bố, hay các hoạt động thi đấu thể thao hiện đại như bóng chuyền hơi, pickleball… Những hoạt động này tuy tạo không khí sôi động, thu hút người tham gia, nhưng nếu lấn át vai trò của yếu tố truyền thống sẽ dẫn tới sự mất cân đối trong cấu trúc văn hóa lễ hội.

Nhiều trường học đã kết hợp hài hòa giữa tổ chức các môn thể thao hiện đại và truyền thống

Trong khi đó, nhiều giá trị văn hóa đặc sắc, hàm chứa tri thức dân gian, tinh thần cộng đồng và bản sắc tộc người được trao truyền qua nhiều thế hệ vốn là “hồn cốt” của lễ hội lại bị đặt ở vị trí mờ nhạt, vắng bóng. Đó là hát ống, múa gậy sinh tiền, thi hát dân ca, múa khèn và các trò chơi dân gian giàu bản sắc như chèo cột, đẩy gậy, đi cà kheo, bắn nỏ, thổi sì đồng… Những thực hành văn hóa này hàm chứa tri thức dân gian, tinh thần cộng đồng, bản sắc tộc người được trao truyền qua nhiều thế hệ và cần phải nhận định rõ ràng trong từng lễ hội truyền thống hay hiện đại để xây dựng kịch bản phù hợp cho từng loại hình.

Tại mỗi sự kiện văn hóa, các môn thi truyền thống đều thu hút đông đảo người tham gia và theo dõi

Chính vì vậy, trong dòng chảy mạnh mẽ của không gian số đang đặt ra thách thức lớn về khả năng miễn dịch thông tin của cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, những người tạo nội dung và định hình xu hướng.

Thực hiện: My Ly; Hạ Hòa; Viên Sự

Bài 2: “Sứ giả văn hóa” thời công nghệ