Bài 1 - Văn hóa xứ Trầm trước thời cơ và thách thức

Hoạt động văn hóa đặc sắc tại Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar

Trong dòng chảy lịch sử, việc hợp nhất Khánh Hòa và Ninh Thuận đã mở ra chương mới cho khu vực Nam Trung Bộ, hình thành một trung tâm văn hóa - du lịch chiến lược - nơi đại dương xanh giao thoa cùng trầm tích văn hóa nghìn năm. Không gian phát triển mới này không chỉ mang lại thời cơ, động lực phát triển mạnh mẽ mà còn đặt ra không ít thách thức.

Cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết 30 của Chính phủ, Tỉnh ủy Khánh Hòa đã ban hành Chương trình hành động chiến lược, chính thức đưa văn hóa từ vai trò "phụ trợ" trở thành trụ cột mũi nhọn. Địa phương xác định khơi thông các giá trị văn hóa biển đảo, đô thị du lịch và bản sắc độc đáo của xứ Trầm Hương, đồng thời phát triển con người toàn diện chính là nguồn lực nội sinh cốt lõi để phát triển bền vững.

Bằng việc đẩy mạnh công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và bảo tồn di sản gắn với kinh tế biển, Khánh Hòa kì vọng tạo bước chuyển dịch mạnh mẽ từ đời thực đến không gian số. Đây là đòn bẩy quyết định để hiện thực hóa mục tiêu đưa tỉnh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, đô thị biển thông minh và trung tâm du lịch - dịch vụ lớn của cả nước.

"Mỏ vàng" di sản nghìn năm

Khánh Hòa được ví như một "mỏ vàng" di sản với hệ thống di tích và danh thắng vô cùng phong phú. Tiêu biểu nhất là Di tích quốc gia đặc biệt Tháp Bà Pô Nagar, cùng với 28 di tích cấp quốc gia và 241 di tích cấp tỉnh đã được xếp hạng.

Di tích Tháp Pô Klong Garai thu hút đông đảo du khách

Về văn hóa phi vật thể, Khánh Hòa tự hào có 3 di sản được UNESCO ghi danh (Nghệ thuật Bài Chòi, Đờn ca tài tử và Nghệ thuật làm gốm của người Chăm). Hiện nay, ngành văn hóa địa phương vẫn đang tích cực hoàn thiện hồ sơ để nâng tầm các giá trị di sản này lên quy mô quốc gia và quốc tế.

Sức hút của vùng đất này trước hết đến từ hệ thống di sản kiến trúc Chăm đồ sộ, được ví như một “bảo tàng ngoài trời” độc đáo. Sự kết nối giữa Tháp Bà Pô Nagar uy nghi bên dòng sông Cái ở Nha Trang với các cụm tháp cổ nổi tiếng như Pô Klong Garai, Hòa Lai và Pô Rome ở Phan Rang tạo nên một hành trình khám phá xuyên suốt không gian, thời gian và chiều sâu văn hóa Chăm.

Bên cạnh những công trình sừng sững với thời gian, kho tàng di sản văn hóa phi vật thể tại đây chính là "phần hồn" đầy sống động. Đó là không khí thành kính, rộn ràng của Lễ hội Katê, nhịp trống Paranưng rộn rã hay vẻ đẹp nhân văn trong Lễ hội Cầu Ngư của ngư dân vùng biển.

Nghệ thuật làm gốm Chăm Bàu Trúc

Đặc biệt, niềm tự hào của vùng đất này càng được củng cố khi Nghệ thuật làm Gốm của người Chăm được UNESCO quan tâm, ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Cùng với đó, nét hoang sơ, mộc mạc trong văn hóa của đồng bào Raglai tại các xã miền núi phía Tây đã tạo nên bản sắc đa dạng, đa tầng.

Sự hội tụ này đã hình thành nên một hệ thống làng nghề truyền thống phong phú. Đó là sự cộng hưởng giữa làng gốm cổ nhất Đông Nam Á - Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp với những dải lụa thổ cẩm tinh xảo, cùng nghệ thuật đúc đồng và chế tác Trầm Hương nức tiếng của Khánh Hòa.

Tất cả tạo nên một chuỗi giá trị văn hóa - kinh tế, biến những nguyên liệu thô sơ từ đất sét, gỗ quý thành những tác phẩm nghệ thuật mang đậm dấu ấn bản địa.

Ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Khánh Hòa chia sẻ, trên nền tảng Nghị quyết 80-NQ/TW, trong thời gian tới, ngành Văn hóa Khánh Hòa sẽ tập trung hiện thực hóa các nhiệm vụ trọng tâm: vừa kiên trì xây dựng hệ giá trị quốc gia và chuẩn mực con người Việt Nam thời kì mới, vừa quyết liệt chấn hưng đạo đức xã hội, văn hóa con người Khánh Hòa để bài trừ hủ tục lạc hậu ở địa phương.

Múa Chăm tại Tháp Pô Klong Garai

Đặc biệt, việc đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa thông qua ứng dụng công nghệ số sẽ biến các tài nguyên bản địa thành sản phẩm kinh tế giá trị cao, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước ra thế giới.

Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản truyền thống và tiếp thu tinh hoa nhân loại chính là chìa khóa để Khánh Hòa không chỉ phát triển bền vững mà còn khẳng định vị thế một điểm đến văn hóa hàng đầu trong kỉ nguyên mới.

Nhiều di sản quý bao giờ phát huy giá tri?

Ban Thường vụ Tỉnh ủy Khánh Hòa nhận định, dù sở hữu kho tàng văn hóa đồ sộ nhưng sự phát triển của lĩnh vực này vẫn chưa tương xứng với lợi thế sẵn có và yêu cầu trong giai đoạn mới. Đời sống văn hóa tinh thần ở một số địa bàn còn đơn điệu; khoảng cách thụ hưởng văn hóa giữa đô thị, nông thôn, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số chậm được thu hẹp.

Di tích danh thắng Cầu Đá (Lầu Bảo Đại) xuống cấp nhiều năm, chưa phát huy được giá trị

Nguồn lực đầu tư, thiết chế văn hóa và đội ngũ làm công tác văn hóa chưa đáp ứng yêu cầu; công tác bảo tồn, phát huy di sản, phát triển công nghiệp văn hóa, văn hóa số, thị trường văn hóa còn khó khăn; một số sản phẩm văn hóa chưa có sức lan tỏa, đóng góp của văn hóa vào phát triển kinh tế - xã hội còn hạn chế.

Đặc biệt, không ít tài nguyên di sản quý giá đang bị bỏ hoang hoặc đầu tư nửa vời, dẫn đến tình trạng khai thác kém hiệu quả và lãng phí nguồn lực nghiêm trọng.

Về vấn đề này, ông Phạm Minh Nhựt, Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Khánh Hòa cho biết, mô hình du lịch văn hóa "Một cung đường - Nhiều điểm đến" hiện mới chỉ kết nối về mặt vật lí nhờ hạ tầng giao thông, chứ chưa kiến tạo được chuỗi giá trị du lịch cốt lõi.

Chính việc thiếu hụt các sản phẩm văn hóa có chiều sâu đã tạo nên một "khoảng trống", làm giảm đi sức hút đáng có của một trung tâm du lịch tầm cỡ quốc tế.

Theo ghi nhận của phóng viên Văn Hóa, nhiều di tích lịch sử - văn hóa quy mô tại tỉnh Khánh Hòa hiện vẫn chưa thể phát huy giá trị, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn tài nguyên du lịch bản địa.

Thành cổ Diên Khánh dù sở hữu tiềm năng lớn để trở thành tâm điểm du lịch văn hóa, nhưng vẫn đìu hiu do hạ tầng nghèo nàn, thiếu dịch vụ phụ trợ và vắng bóng đội ngũ thuyết minh chuyên nghiệp

Điển hình cho thực trạng này là danh thắng Cầu Đá (Lầu Bảo Đại) trên núi Cảnh Long. Vốn là biểu tượng kiến trúc sang trọng và chứng nhân lịch sử, song nhiều năm qua, công trình này lại rơi vào cảnh hoang tàn do dự án cải tạo dở dang. Một điểm đến từng là niềm tự hào của người dân Nha Trang hiện đang xuống cấp nghiêm trọng, chỉ hoạt động cầm chừng, để lại nhiều tiếc nuối cho du khách.

Cùng với đó là Thành cổ Diên Khánh - một trong số ít tòa thành tại Việt Nam còn giữ được kiến trúc Vauban độc đáo. Dù sở hữu tiềm năng lớn để trở thành tâm điểm du lịch văn hóa, di tích cấp quốc gia này vẫn chịu cảnh đìu hiu do hạ tầng nghèo nàn, thiếu dịch vụ phụ trợ và vắng bóng đội ngũ thuyết minh chuyên nghiệp.

Đáng quan ngại hơn cả, Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa - nơi được ví như "linh hồn" di sản của vùng đất trầm hương - lại đang xuống cấp nhiều năm nay. Cơ sở vật chất chật hẹp, không gian trưng bày thiếu chiều sâu khiến thiết chế văn hóa trọng điểm này hoàn toàn lép vế trước tầm vóc lịch sử đang lưu giữ.

Nhiều phế tích ngổn ngang tại Cụm Di tích quốc gia đặc biệt tháp Hòa Lai

Hệ quả, hơn 12.000 hiện vật quý giá hiện phải "ngủ vùi" trong kho lưu giữ với điều kiện bảo quản chưa tối ưu. Việc thiếu vắng một không gian trưng bày hiện đại không chỉ gây lãng phí kho tàng tri thức khổng lồ, mà còn tước đi cơ hội khám phá bản sắc văn hóa của hàng triệu lượt du khách trong và ngoài nước khi đến với Khánh Hòa.

Rõ ràng, nếu không sớm có giải pháp đột phá, những "kho báu" di sản này sẽ mãi ngủ yên trong kho. Hệ quả là văn hóa Khánh Hòa sẽ tiếp tục rơi vào cảnh phát triển lệch pha khi vô tình bỏ quên chính nền tảng cốt lõi của mình.

Việc đánh thức những "trầm tích" văn hóa để chúng trở thành động lực tăng trưởng kinh tế - xã hội, là bài toán chiến lược mà Khánh Hòa cần tìm lời giải thỏa đáng trong giai đoạn mới.