Bài 2 - Gỡ điểm nghẽn đào tạo nhân lực công nghệ cao

Phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên mới: Bài 1 - Kinh tế số và cơn khát nhân lực STEM

Sinh viên thực hành trong phòng thí nghiệm công nghệ cao, một trong những nền tảng quan trọng để đào tạo nguồn nhân lực STEM chất lượng cao. Ảnh minh họa

Chuẩn mới cho chương trình tài năng

Sau Quyết định 1002, Bộ GD&ĐT ban hành Kế hoạch số 780/KH-BGDĐT ngày 13.6.2025 để triển khai đề án trong hệ thống giáo dục đại học. Trọng tâm của kế hoạch là chuẩn hóa chương trình đào tạo tài năng trong các lĩnh vực STEM, từ cấu trúc chương trình, chuẩn đầu vào, chuẩn đầu ra đến cơ chế sàng lọc người học.

Từ định hướng đó, ngày 17.9.2025, Bộ GD&ĐT tiếp tục ban hành Quyết định số 2627/QĐ- BGDĐT về Chuẩn chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM. Theo chuẩn mới, chương trình kỹ sư tài năng phải có tối thiểu 180 tín chỉ, tương ứng bậc 7 theo Khung trình độ quốc gia Việt Nam; chương trình thạc sĩ tài năng có tối thiểu 60 tín chỉ đối với người học đã tốt nghiệp đại học cùng nhóm ngành. Quy mô này cho thấy chương trình tài năng được thiết kế như một cấu trúc đào tạo chuyên sâu, đủ điều kiện để người học tham gia nghiên cứu, phát triển sản phẩm, chuyển giao công nghệ và giải quyết các bài toán thực tiễn.

Chuẩn đầu vào cũng được siết chặt. Với chương trình kỹ sư tài năng, thí sinh được xét tuyển thẳng nếu đoạt giải Nhất, Nhì, Ba trong kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia hoặc Olympic quốc tế các môn Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học, Tin học. Nếu xét tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp THPT, tổ hợp xét tuyển phải có môn Toán và ít nhất một môn Khoa học tự nhiên, tổng điểm thuộc nhóm 20% thí sinh đạt điểm cao nhất toàn quốc trong cùng tổ hợp. Với chương trình thạc sĩ tài năng, người học phải đạt chuẩn kết quả đại học và năng lực tiếng Anh tối thiểu bậc 4/6.

Điểm mới của chuẩn chương trình nằm ở cách phân hóa năng lực đầu ra. Với thiên hướng tài năng khoa học, người học phải tham gia nghiên cứu chuyên sâu, có sản phẩm học thuật, công bố khoa học hoặc minh chứng kết quả nghiên cứu được phản biện, đánh giá. Với thiên hướng phát triển công nghệ, trọng tâm là khả năng tham gia dự án phát triển sản phẩm, ứng dụng hoặc chuyển giao công nghệ. Với thiên hướng kinh doanh, quản trị và lãnh đạo công nghệ, chương trình đặt yêu cầu về tư duy quản trị, năng lực tổ chức, điều hành và xử lý các bài toán công nghệ trong thực tiễn.

Cách phân hóa này cho thấy yêu cầu mới trong nhận diện nhân tài. Nhân lực công nghệ cao không còn được nhìn nhận đơn thuần qua điểm số hay thành tích học thuật, mà phải được đánh giá bằng khả năng tạo ra tri thức mới, phát triển sản phẩm, chuyển giao công nghệ hoặc vận hành các dự án công nghệ. Đó là đội ngũ có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi nghiên cứu, thiết kế, chế tạo, thương mại hóa và làm chủ công nghệ.

Cơ chế sàng lọc định kỳ cũng được đặt ra chặt chẽ. Người học không đáp ứng yêu cầu có thể được chuyển sang chương trình đào tạo chuẩn tương ứng. Quy định này tạo ranh giới rõ hơn giữa đào tạo đại trà, đào tạo chất lượng cao và đào tạo tài năng; đồng thời buộc các cơ sở đào tạo phải tổ chức chương trình theo chuẩn thực chất.

Cùng với chuẩn hóa người học và chương trình, Bộ GD&ĐT cũng đặt ra tiêu chí lựa chọn chương trình đào tạo và cơ sở đào tạo tham gia đề án. Theo Quyết định số 2628/QĐ-BGDĐT ngày 17.9.2025, các tiêu chí tập trung vào năng lực đào tạo, nghiên cứu, đội ngũ giảng viên, phòng thí nghiệm, hợp tác quốc tế, hợp tác doanh nghiệp và khả năng duy trì chương trình, nhằm tránh tình trạng mở chương trình theo phong trào.

Trên cơ sở các tiêu chí này, Bộ GD&ĐT đã phê duyệt 90 chương trình đào tạo kỹ sư, thạc sĩ tài năng thuộc các lĩnh vực STEM tham gia Đề án 1002. Con số này cho thấy đề án đã chuyển từ thiết kế chính sách sang lựa chọn chương trình cụ thể. Tuy nhiên, áp lực kiểm chứng chất lượng mới bắt đầu từ đây. Chương trình tài năng chỉ có thể tạo ra nhân lực công nghệ cao nếu cơ sở đào tạo bảo đảm được phòng thí nghiệm, dữ liệu, đề tài nghiên cứu, liên kết doanh nghiệp và cơ chế đánh giá đầu ra thực chất.

Khơi thông nguồn tài chính, chấp nhận rủi ro

Theo TS Đặng Văn Huấn, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ GD&ĐT, nguồn nhân lực chất lượng cao, tài năng trong các lĩnh vực công nghệ then chốt STEM đang trở thành yếu tố cạnh tranh cốt lõi giữa các quốc gia. Với Việt Nam, điểm nghẽn hiện nay là thiếu đội ngũ nhân lực STEM có trình độ, kỹ năng đáp ứng yêu cầu của các tập đoàn công nghệ lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến thu hút đầu tư và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, ngày 28.8.2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 29/2025/ QĐ-TTg về tín dụng đối với học sinh, sinh viên, học viên thạc sĩ, nghiên cứu sinh học các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán. Chính sách này cho vay với lãi suất ưu đãi 4,8%/năm. Người học được vay toàn bộ học phí thực tế, đồng thời được vay sinh hoạt phí và chi phí học tập khác tối đa 5 triệu đồng/tháng. Các khoản vay dưới 500 triệu đồng không phải thực hiện bảo đảm tiền vay.

Ở trục phát triển khoa học công nghệ, ngày 19.2.2025, tại kỳ họp bất thường lần thứ 9, Quốc hội khóa XV thông qua Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Điểm mới quan trọng là cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ: Tổ chức, cá nhân thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước được miễn trách nhiệm dân sự đối với thiệt hại gây ra cho Nhà nước nếu đã thực hiện đầy đủ quy trình, quy định liên quan.

Cơ chế này có ý nghĩa trực tiếp với các lĩnh vực công nghệ mới, nơi nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển sản phẩm luôn có độ bất định cao. Thiếu cơ chế chấp nhận rủi ro hợp lý, nhà khoa học, trường đại học và viện nghiên cứu dễ chọn hướng an toàn, khó đi vào những bài toán công nghệ phức tạp.

Nghị quyết 193 cũng mở cơ chế để trường đại học công lập, viện nghiên cứu thương mại hóa kết quả nghiên cứu, thành lập hoặc tham gia thành lập doanh nghiệp. Viên chức, nhà khoa học được tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp do cơ sở giáo dục đại học, tổ chức khoa học và công nghệ thành lập hoặc tham gia thành lập để thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây là điểm kết nối trực tiếp giữa đào tạo, nghiên cứu và thị trường.

Trong lĩnh vực bán dẫn, Nghị quyết 193 cho phép hỗ trợ tài chính tối đa 30% tổng mức đầu tư, nhưng không quá 10.000 tỉ đồng, đối với dự án xây dựng nhà máy đầu tiên phục vụ nghiên cứu, đào tạo, thiết kế, chế tạo thử, kiểm chứng công nghệ và sản xuất chip chuyên dụng. Với hạ tầng số, Nghị quyết cũng hỗ trợ doanh nghiệp viễn thông triển khai tối thiểu 20.000 trạm phát sóng 5G trên toàn quốc.

Việc thiết lập hành lang pháp lý đồng bộ, chuẩn hóa chương trình đào tạo, khơi thông nguồn tài chính và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu là những bước đi căn bản để tạo nền móng cho nguồn nhân lực công nghệ cao. Tuy nhiên, đào tạo mới chỉ là điểm khởi đầu. Để nguồn lực ấy thực sự trở thành động lực phát triển, cần một cơ chế tuyển dụng, sử dụng và trọng dụng đủ công bằng, đủ hấp dẫn, đặt đúng người vào đúng vị trí, trao đúng nhiệm vụ và mở đúng không gian để tài năng được phát huy.