Trường chuyên trước đòi hỏi của thời đại mới

Phụ huynh học sinh tìm hiểu về chương trình, môn học tại Trường THPT Chuyên Chu Văn An (Hà Nội). Ảnh: Thanh Duyên.

Trong khi các chuyên gia cho rằng trường chuyên đang dần “gánh” kỳ vọng của hệ thống giáo dục phổ thông, nhiều trường lại chủ động thay đổi để đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân lực chất lượng cao trong thời đại mới.

Trường chuyên có đang “gánh” quá nhiều kỳ vọng?

Những ngày diễn ra kỳ thi vào lớp 10 chuyên tại Hà Nội, hình ảnh hàng nghìn học sinh chen kín sân trường đã trở nên quen thuộc. Không chỉ các lớp chuyên Toán, Lý, Hóa, Sinh mà cả Văn, Sử, Địa hay Tiếng Anh… đều có lượng thí sinh rất đông.

Theo TS Lê Anh Vinh - Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, chính hình ảnh ấy đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: nếu trường chuyên thực sự chỉ dành cho số ít học sinh có năng lực nổi trội và đam mê học thuật đặc biệt, vì sao số lượng thí sinh lại lớn đến như vậy?

Ông Vinh cho rằng, phần lớn học sinh không thi chuyên vì muốn học chuyên theo đúng nghĩa. Điều các em và phụ huynh tìm kiếm là một môi trường học tập tốt hơn, nơi có giáo viên giỏi, bạn học xuất sắc, nền nếp kỷ luật và nhiều cơ hội phát triển hơn. “Trong cảm nhận của nhiều phụ huynh, trường chuyên ngày càng giống một trường công lập chất lượng cao hơn là một môi trường đào tạo chuyên sâu” - TS Lê Anh Vinh nhận định.

Theo ông Vinh, đây là hai mục tiêu rất khác nhau. Một trường phổ thông chất lượng cao hướng tới phục vụ đông đảo học sinh, tạo điều kiện để các em phát triển toàn diện. Trong khi đó, trường chuyên phải là nơi đào tạo chuyên sâu cho một nhóm học sinh thực sự có năng lực nổi trội, có đam mê nghiên cứu và sẵn sàng theo đuổi học thuật ở mức cao hơn chương trình phổ thông.

Từ góc nhìn này, TS Lê Anh Vinh cho rằng, cuộc đua vào trường chuyên phản ánh nhiều hơn những khoảng trống của hệ thống giáo dục phổ thông. Khi phụ huynh phải dồn mọi nỗ lực để con vào trường chuyên nhằm có môi trường học tập tốt hơn, điều đó cũng đồng nghĩa hệ thống trường phổ thông chưa tạo được đủ nhiều ngôi trường chất lượng để người học yên tâm lựa chọn.

Từ đó, ông Vinh cho rằng không nên để trường chuyên gánh thay khát vọng rất chính đáng của phụ huynh về một môi trường giáo dục chất lượng. Theo đó, nếu xã hội cần nhiều trường tốt thì cần đầu tư để nâng chất lượng của hệ thống trường phổ thông. Còn nếu mục tiêu là đào tạo nhân tài, trường chuyên phải được xây dựng đúng với sứ mệnh đào tạo chuyên sâu.

Đổi mới để trường chuyên trở về đúng giá trị

Trong khi câu chuyện về vai trò của trường chuyên tiếp tục được bàn luận, nhiều trường đang chủ động thay đổi để đáp ứng yêu cầu mới của giáo dục.

Tại Trường THPT Chuyên Chu Văn An (Hà Nội), năm học 2026-2027 đánh dấu bước chuyển khi nhà trường triển khai chương trình chuyên tiệm cận quốc tế.

Hiệu trưởng nhà trường cô Nguyễn Thị Nhiếp cho biết việc xây dựng chương trình không đơn thuần là cộng thêm các môn học quốc tế vào chương trình hiện hành. Thay vào đó, nhà trường rà soát toàn bộ nội dung giữa chương trình giáo dục phổ thông 2018, Chương trình chuyên và các học phần quốc tế để thiết kế thành một chương trình tích hợp, tinh gọn và logic hơn.

Theo cô Nhiếp, mục tiêu cuối cùng không chỉ là đào tạo học sinh giỏi kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện, năng lực nghiên cứu khoa học, khả năng sử dụng tiếng Anh học thuật, ứng dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo cũng như các kỹ năng cần thiết của công dân toàn cầu.

Song song với đó, nhà trường cũng sẽ mời các giảng viên đại học, chuyên gia nghiên cứu, doanh nghiệp và chuyên gia quốc tế tham gia giảng dạy, hướng dẫn học sinh thực hiện các dự án STEM, nghiên cứu khoa học và khởi nghiệp.

Chương trình mới cũng hướng đến việc xây dựng hồ sơ năng lực cho học sinh. Sau ba năm học, ngoài bằng tốt nghiệp THPT, học sinh được kỳ vọng sở hữu các sản phẩm nghiên cứu khoa học, chứng chỉ quốc tế, kỹ năng ngoại ngữ và năng lực hội nhập để sẵn sàng bước vào các trường đại học trong nước cũng như quốc tế.

Những đổi mới của Trường Chu Văn An cho thấy trường chuyên đang nỗ lực khẳng định vai trò đào tạo học sinh tài năng trong bối cảnh mới. Tuy nhiên, như nhận định của TS Lê Anh Vinh, để trường chuyên thực sự trở về đúng sứ mệnh của mình, điều quan trọng không chỉ là nâng chất lượng ở một vài ngôi trường, mà còn phải nâng mặt bằng chất lượng của toàn hệ thống giáo dục phổ thông.

Khi mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận môi trường học tập tốt ngay tại các trường phổ thông, cuộc đua vào trường chuyên sẽ không còn xuất phát từ nhu cầu tìm kiếm một “ngôi trường tốt hơn”, mà trở thành lựa chọn của những học sinh thực sự có năng lực và mong muốn theo đuổi con đường học thuật chuyên sâu. Đó cũng là lúc trường chuyên phát huy đúng giá trị vốn có: phát hiện, bồi dưỡng và nuôi dưỡng nhân tài cho đất nước.