Bài toán điều hành bầu trời trước sức ép nghìn chuyến bay mỗi ngày

Giữ cân bằng giữa nhu cầu bay và năng lực hạ tầng

Quản lý luồng không lưu (ATFM) là một trong những dịch vụ cốt lõi nhằm bảo đảm hoạt động bay an toàn, điều hòa và hiệu quả, thông qua việc cân bằng giữa nhu cầu khai thác và năng lực tiếp nhận của cảng hàng không cũng như vùng trời.

Đổi mới công tác quản lý luồng không lưu góp phần nâng cao năng lực điều hành, bảo đảm an toàn và tối ưu hiệu quả khai thác hoạt động bay (ảnh: VATM).

Hiện Việt Nam đang vận hành hệ thống ATFM theo mô hình đa điểm nút chung của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, kết nối chặt chẽ với mạng lưới quản lý luồng không lưu khu vực.

Điểm cốt lõi của mô hình này là cơ chế phối hợp ra quyết định (CDM) với sự tham gia của các bên liên quan như hãng hàng không, cảng hàng không, cơ quan khí tượng và cơ sở điều hành bay. Thông qua việc dự báo và phân bổ hợp lý giờ cất cánh tính toán (CTOT), hệ thống giúp chủ động điều tiết chuyến bay ngay từ mặt đất, hạn chế ùn tắc và tình trạng bay chờ trên không, qua đó nâng cao an toàn, giảm chi phí khai thác và tối ưu năng lực thông qua của toàn mạng lưới.

Theo ông Chu Minh Được, Giám đốc Trung tâm Quản lý luồng không lưu (Tổng công ty Quản lý bay Việt Nam - VATM), trong năm 2025 và nửa đầu năm 2026, công tác điều hành bay nói chung và quản lý luồng không lưu nói riêng chịu áp lực chưa từng có.

Một mặt, thời tiết cực đoan diễn biến phức tạp với nhiều cơn bão và áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông; mặt khác, nhu cầu vận chuyển hàng không tiếp tục tăng mạnh.

Năm 2025, tổng sản lượng điều hành bay đạt hơn 900.000 chuyến, tăng 7% so với năm trước. Đặc biệt, trong cao điểm Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, Cảng hàng không quốc tế Tân Sơn Nhất nhiều ngày liên tiếp khai thác khoảng 1.000 chuyến/ngày, tiệm cận ngưỡng năng lực tối đa.

Trước áp lực đó, hệ thống ATFM đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp như mở rộng phạm vi điều tiết, chủ động ứng phó với cao điểm và thời tiết bất lợi, phối hợp điều hành trong các sự kiện lớn, đồng thời nâng cao hiệu quả cơ chế phối hợp ra quyết định (CDM).

Tuy nhiên, theo ông Được, công tác quản lý luồng không lưu vẫn còn những "điểm nghẽn" cần sớm tháo gỡ. Đáng chú ý, hệ thống ATFM chưa kết nối đồng bộ với mô hình phối hợp ra quyết định tại cảng hàng không (A-CDM), trong khi việc tuân thủ giờ cất cánh tính toán (CTOT) của một số đơn vị vẫn chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Đổi mới mô hình điều hành, đầu tư công nghệ và dữ liệu

Để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng của ngành hàng không trong giai đoạn tới, VATM đang triển khai Đề án phát triển quản lý luồng không lưu theo mô hình VID-ATFM (Vietnam Integrated Distributed ATFM) giai đoạn 2026-2030.

Theo đó, trọng tâm là đổi mới mô hình khai thác và nâng cao năng lực điều hành. VATM sẽ xây dựng Trung tâm Điều hành chỉ huy bay tập trung nhằm tích hợp dữ liệu toàn mạng lưới và hỗ trợ ra quyết định điều hành, đồng thời phân cấp nhiệm vụ điều hành chiến thuật cho các vị trí quản lý luồng (FMP) tại các Trung tâm Kiểm soát đường dài (ACC) và Trung tâm Kiểm soát tiếp cận - tại sân (APP/TWR).

Lãnh đạo Trung tâm Quản lý luồng không lưu cho biết điểm đột phá của mô hình VID-ATFM là xây dựng ma trận năng lực khai thác dựa trên điều kiện thực tế như trang thiết bị và yếu tố khí tượng. Nhờ đó, hệ thống có thể dự báo sớm nguy cơ suy giảm năng lực, kích hoạt kịp thời các biện pháp điều tiết để hạn chế ùn tắc.

Song song với đổi mới mô hình điều hành, VATM sẽ tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ và dữ liệu. Doanh nghiệp sẽ mở rộng kết nối đa chiều, tích hợp dữ liệu A-CDM, nâng cấp Cổng thông tin ATFM Web Portal nhằm hỗ trợ cơ chế CDM, chia sẻ dữ liệu khí tượng, kết nối với các hãng hàng không và phục vụ công tác đánh giá sau khai thác.

Hệ thống ATFM cũng sẽ được phát triển theo hướng hiện đại, đáp ứng các tiêu chuẩn trao đổi dữ liệu hàng không tiên tiến trên thế giới, từng bước ứng dụng phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để đưa ra các phương án điều tiết chủ động và tối ưu hơn.

Bên cạnh công nghệ, nguồn nhân lực được xác định là yếu tố then chốt. VATM sẽ triển khai chương trình đào tạo theo năng lực nhằm nâng cao chất lượng đội ngũ điều hành, đồng thời bổ sung các vị trí quản lý luồng trực tiếp tại các cơ sở điều hành bay để tăng hiệu quả phối hợp trong toàn mạng lưới và kịp thời xử lý các tình huống quá tải.

"Đổi mới và nâng cao chất lượng quản lý luồng không lưu không chỉ là yêu cầu cấp thiết để giải quyết tình trạng ùn tắc trong khai thác, mà còn là chìa khóa bảo đảm an toàn tuyệt đối, tối ưu hiệu quả kinh tế cho các doanh nghiệp hàng không, qua đó từng bước khẳng định vị thế của Việt Nam trong mạng lưới các nhà cung cấp dịch vụ bảo đảm hoạt động bay khu vực châu Á - Thái Bình Dương", ông Chu Minh Được nhấn mạnh.