Bài toán giá trị bền vững cho du lịch miền núi

Phố cổ Đồng Văn (Tuyên Quang) - điểm du lịch hấp dẫn trong hành trình khám phá vẻ đẹp miền cao nguyên đá. Ảnh: Bảo Ngọc

Giữa bối cảnh Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) phải hạ mức dự báo tăng trưởng toàn cầu xuống mức khiêm tốn 1 - 2%, cú lội ngược dòng ngoạn mục này cùng việc Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) nâng Việt Nam lên vị trí 52/110 nền kinh tế đã khẳng định sức hút mãnh liệt của dải đất hình chữ S. Song đằng sau niềm vui từ những đoàn khách nối dài, một câu hỏi lớn vẫn trăn trở, là liệu những con số ấn tượng ấy đã thực sự kết tinh thành giá trị kinh tế bền vững, đặc biệt là tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa?

Cần thẳng thắn nhìn nhận rằng, số lượng đông đảo không đồng nghĩa với giá trị gia tăng tương ứng. Báo cáo của WEF đã chỉ ra nghịch lý đầy day dứt, đó là Việt Nam đứng thứ 74 về hạ tầng và dịch vụ, thứ 76 về độ bền vững môi trường và tụt xuống vị trí 106 về tác động kinh tế - xã hội. Khoảng trống này phản ánh rõ nét nhất ở khu vực miền núi, nơi thiên nhiên ban tặng tầng tầng lớp lớp kỳ quan hoang sơ cùng kho tàng văn hóa ngàn đời phong phú, nhưng đời sống đồng bào bản địa vẫn quẩn quanh bên lề sự phát triển...

Có thể thấy, điểm nghẽn cố hữu nằm ở tư duy khai thác du lịch chạy theo giá rẻ và hội chứng “check-in lướt qua”. Các hành trình vội vã đưa du khách vượt đèo lội suối chỉ để ngắm nhanh, bấm máy vài kiểu ảnh rồi rời đi trong ngày, biến cảnh quan kỳ vĩ thành tấm phông nền đơn điệu. Hệ quả là mức chi tiêu giữ lại cho địa phương vô cùng ít ỏi, trong khi áp lực rác thải và hạ tầng lại đè nặng lên vùng cao. Đáng trăn trở hơn, chuỗi giá trị tại chỗ đang bị đứt gãy nghiêm trọng. Lợi nhuận phần lớn rơi vào tay các đơn vị lữ hành trung gian hoặc doanh nghiệp ngoài vùng, còn người nông dân, các nghệ nhân làng nghề hay đồng bào thiểu số - những chủ thể gìn giữ linh hồn của di sản thì chỉ nhận về những đồng tiền công khiêm tốn.

Để du lịch miền núi thoát khỏi cái bẫy “đếm đầu khách” và trở thành đòn bẩy kinh tế thực chất, mệnh lệnh tiên quyết là phải chuyển dịch từ tư duy số lượng sang giá trị, tập trung vào du lịch trải nghiệm sâu. Hiện nay, dòng khách đường dài từ châu Âu (tăng tới 55%), Bắc Mỹ và Australia đang tìm kiếm những chuyến đi chậm rãi, hòa mình vào nếp sống bản địa. Đây chính là tệp khách sẵn sàng chi trả cao và lưu trú dài ngày, nếu chúng ta thiết kế được các chuỗi sản phẩm liên vùng có chiều sâu văn hóa và giàu tính khám phá, thay vì dàn trải những chuyến đi chớp nhoáng.

Song song với đó, cần kiến tạo một hệ sinh thái điểm đến gắn kết chặt chẽ và khép kín. Ngành du lịch phải chuyển từ việc bán các tour đơn lẻ sang sáng tạo sản phẩm gắn với chuỗi giá trị địa phương. Từng dịch vụ từ homestay, ẩm thực truyền thống, hướng dẫn viên bản địa cho đến sản phẩm OCOP đều phải trở thành mắt xích tự nhiên mang lại thu nhập trực tiếp cho người dân. Một khi mỗi bữa ăn, mỗi món quà lưu niệm thổ cẩm do chính bàn tay đồng bào dệt nên trở thành nguồn sinh kế lâu dài, người dân mới thực sự làm chủ không gian sinh tồn và bảo tồn di sản bằng niềm tự hào tự thân.

Cùng với đó, cuộc chuyển mình này đòi hỏi sự đột phá về dữ liệu số và phát triển hạ tầng xanh. Việc ứng dụng công nghệ viễn thông và thanh toán điện tử để phân tích chính xác dòng di chuyển, hành vi chi tiêu của du khách sẽ cung cấp cơ sở vững chắc cho các quyết sách vùng. Đặc biệt, việc nâng cấp hạ tầng kết nối phải đi đôi với bảo vệ cảnh quan tự nhiên, kiên quyết nói không với xu hướng “bê tông hóa” làm biến dạng nét hoang sơ, mộc mạc của non cao.

Thước đo chân xác cho sự hưng thịnh của du lịch vùng cao không nằm ở những đoàn xe rầm rộ qua trạm soát vé, mà lắng đọng ở thời gian du khách lưu lại, mức chi tiêu thực tế và nụ cười ấm no của đồng bào các dân tộc. Biến dòng khách thành sinh kế vững bền chính là lời giải trọn vẹn nhất cho bài toán bảo tồn văn hóa, giữ gìn môi trường và phát triển kinh tế vùng sâu, vùng xa.