Bản đồ thế giới mới tạo cơ hội đổi mới cách dạy và học Địa lí

Học sinh tham dự Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại tỉnh Hưng Yên. Ảnh: Đình Tuệ.

Nhiều giá trị thiết thực

Ngày 4/9/2026, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết A/RES/80/307 về “Correct the Map” với 164 phiếu thuận, 1 phiếu chống và 6 phiếu trắng. Nghị quyết khuyến khích sử dụng các phép chiếu bản đồ thể hiện tương quan diện tích chính xác hơn, trong đó có Equal Earth.

Dưới góc nhìn chuyên gia, TS Nguyễn Văn Thanh - giảng viên Học viện Phụ nữ Việt Nam đánh giá, việc Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết khuyến khích sử dụng Equal Earth và các phép chiếu đồng diện tích là một diễn biến đáng chú ý đối với dạy học Địa lí.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng nghị quyết không cấm phép chiếu Mercator, cũng không bắt buộc các quốc gia hay nhà trường phải thay thế toàn bộ bản đồ hiện hành bằng Equal Earth. Tinh thần chính là khuyến khích những cách thể hiện phù hợp hơn khi cần phản ánh tương quan diện tích giữa các khu vực, đồng thời nâng cao hiểu biết về những giới hạn của bản đồ phẳng.

Châu Phi trên bản đồ thế giới truyền thống theo phép chiếu Mercator (trái) và trên bản đồ Equal Earth năm 2018 (phải). Ảnh: Equal Earth.

Giá trị đáng quan tâm nhất của Equal Earth nằm ở khía cạnh giáo dục. Không có một phép chiếu bản đồ nào có thể đồng thời thể hiện hoàn hảo diện tích, hình dạng, khoảng cách và phương hướng của trái đất trên một mặt phẳng. Mỗi phép chiếu đều có ưu điểm, giới hạn và mục đích sử dụng riêng. Equal Earth thuộc nhóm phép chiếu đồng diện tích, vì vậy có ưu thế khi người học cần quan sát tương quan về diện tích giữa các châu lục và khu vực.

Điều này tạo ra cơ hội để đổi mới cách dạy và học Địa lí. Thay vì chỉ coi bản đồ là phương tiện minh họa, giáo viên có thể giúp học sinh hiểu vì sao cùng một trái đất nhưng các phép chiếu lại tạo ra những hình ảnh khác nhau; yếu tố nào được bảo toàn và yếu tố nào có thể bị biến dạng. Người học cũng có thể so sánh các phép chiếu để lựa chọn bản đồ phù hợp với từng mục đích học tập.

"Theo tôi, đây mới là giá trị sư phạm quan trọng. Chúng ta không nên dẫn học sinh, sinh viên đến cách hiểu đơn giản rằng Equal Earth là đúng, còn Mercator là sai. Điều cần hình thành ở các em là năng lực đọc bản đồ, tư duy không gian và khả năng đánh giá thông tin địa lí dựa trên mục đích, nguồn dữ liệu và bối cảnh sử dụng" - TS Nguyễn Văn Thanh nhấn mạnh.

Phân biệt phép chiếu với nội dung thể hiện

TS Nguyễn Văn Thanh. Ảnh: NVCC.

Đối với việc sử dụng bản đồ Việt Nam trong dạy học, theo TS Nguyễn Văn Thanh cần phân biệt rõ phép chiếu bản đồ với nội dung được thể hiện trên một sản phẩm bản đồ cụ thể.

Equal Earth về bản chất là một phương pháp biểu diễn bề mặt trái đất lên mặt phẳng. Vì vậy, việc một sản phẩm sử dụng phép chiếu Equal Earth không có nghĩa sản phẩm đó mặc nhiên phù hợp để sử dụng trong nhà trường.

Ở góc độ giảng viên, nguyên tắc phù hợp nhất vẫn là lựa chọn bản đồ từ những nguồn phù hợp, kiểm tra kỹ nội dung và tuân thủ các quy định, hướng dẫn chuyên môn hiện hành. Việc lựa chọn phép chiếu và việc lựa chọn một sản phẩm bản đồ cụ thể để sử dụng làm học liệu là hai vấn đề cần được xem xét riêng. Bản thân hệ thống bản đồ của Liên Hợp Quốc cũng sử dụng nhiều phép chiếu khác nhau tùy mục đích chứ không quy định duy nhất một phép chiếu cho mọi bản đồ.

TS Nguyễn Văn Thanh cho rằng, đây là cơ hội để tăng cường năng lực sử dụng bản đồ cho người học. Giáo viên có thể hướng dẫn các em hình thành thói quen kiểm tra nguồn, phép chiếu, tỷ lệ, chú giải, thời điểm dữ liệu và nội dung thể hiện trước khi sử dụng một bản đồ. Điều này ngày càng cần thiết khi học sinh tiếp cận thông tin địa lí từ nhiều nguồn khác nhau như sách giáo khoa, báo chí, mạng xã hội, nền tảng số và các công cụ AI...

"Vì vậy, tôi không nhìn Equal Earth đơn thuần là câu chuyện thay một tấm bản đồ bằng một tấm bản đồ khác. Giá trị giáo dục lớn hơn là cơ hội để chuyển từ dạy học sinh, sinh viên xem bản đồ sang dạy học sinh hiểu bản đồ, biết đánh giá nguồn và sử dụng thông tin địa lí một cách có trách nhiệm. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển năng lực người học trong giáo dục Địa lí hiện nay", TS Nguyễn Văn Thanh trao đổi thêm.