Bảo đảm quyền bình đẳng thực chất cho người khuyết tật

Tập trung giải quyết những rào cản người khuyết tật gặp phải

Chiều 9/11, trao đổi bên lề phiên thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trẻ em, Luật Người khuyết tật, Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Luật Người cao tuổi và Luật Bảo hiểm y tế, đại biểu Trần Mạnh Huy cho rằng, dự thảo lần này cần quan tâm giải quyết những rào cản mà người khuyết tật đang gặp phải trong đời sống hằng ngày.

Đại biểu nêu ví dụ về một người khiếm thị đến ngân hàng mở tài khoản. Dù có đầy đủ giấy tờ, năng lực hành vi và quyền theo quy định pháp luật, người này vẫn có thể không hoàn thành bước xác thực do quy trình được thiết kế cho người nhìn thấy. Khi không thể thực hiện, họ được trả lời rằng quy trình không cho phép cách khác. Hệ quả là một công dân có đầy đủ quyền phải nhờ người thân làm hộ, thậm chí sử dụng tài khoản của người khác.

ĐBQH Trần Mạnh Huy (TP. Đà Nẵng). Ảnh Xuân Quý

Tương tự, một học sinh khiếm thị có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu về kiến thức nhưng không thể làm bài thi do đề thi được thể hiện dưới dạng văn bản mà em không thể đọc. Theo đại biểu, học sinh không thua kém về năng lực mà bị hạn chế bởi cách thức tiếp cận. Chỉ cần đề thi được cung cấp bằng chữ nổi hoặc hình thức phù hợp, các em có thể dự thi theo cùng tiêu chuẩn với những học sinh khác, không cần hạ thấp yêu cầu mà chỉ cần thay đổi cách thức tiếp cận tiêu chuẩn đó.

Từ những ví dụ trên, ĐBQH Trần Mạnh Huy nhấn mạnh sự cần thiết phải luật hóa khái niệm “điều chỉnh hợp lý”. Theo đó, khi một quy trình, điều kiện hoặc dịch vụ tạo ra rào cản đối với người khuyết tật, cơ quan, tổ chức cần xem xét những điều chỉnh cần thiết, phù hợp để họ có thể thực hiện quyền bình đẳng, miễn là việc điều chỉnh không gây ra gánh nặng quá mức cho bên thực hiện.

Đại biểu khẳng định, điều chỉnh hợp lý không phải là đặc quyền, bởi mục đích không phải tạo lợi thế cho người khuyết tật mà là bảo đảm họ có cơ hội ngang bằng với người khác. Cùng với đó, đại biểu đề cập khái niệm “thiết kế phổ quát”, tức là ngay từ khi xây dựng trường học, cung cấp dịch vụ công hay phát triển nền tảng số, cần tính đến những người có nhu cầu khác nhau, thay vì chỉ khắc phục bất cập sau khi công trình, dịch vụ đã hoàn thành.

Theo đại biểu Trần Mạnh Huy, Việt Nam đã phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật. Năm 2025, Ủy ban của Liên Hợp Quốc khuyến nghị Việt Nam làm rõ hai khái niệm này trong pháp luật. Chỉ thị số 14-CT/TW năm 2026 cũng nhấn mạnh quyền, cơ hội hòa nhập và khả năng tiếp cận của người khuyết tật.

Trong khi đó, Luật Người khuyết tật hiện hành đã ghi nhận quyền bình đẳng và quyền tiếp cận tại Điều 4, đồng thời nghiêm cấm hành vi phân biệt đối xử tại Điều 14. Tuy nhiên, khi gặp rào cản, người khuyết tật vẫn chưa có cơ chế chung, rõ ràng để đề nghị điều chỉnh. Những vấn đề như đề nghị với cơ quan nào, ai có trách nhiệm xem xét, trường hợp nào được từ chối và ai phải giải thích lý do từ chối vẫn chưa được giải quyết trong dự thảo.

Các ĐBQH dự phiên thảo luận tại hội trường. Ảnh: Khánh Duy

Đáng chú ý, khoản 7 Điều 2 của dự thảo đề nghị thay cụm từ “công nghệ thông tin” bằng “công nghệ số” tại một số quy định của Luật Người khuyết tật. Tán thành với đề xuất này, song đại biểu cho rằng chỉ thay đổi thuật ngữ là chưa đủ, bởi một dịch vụ được số hóa không đồng nghĩa với việc người khuyết tật có thể tiếp cận và sử dụng dịch vụ đó.

Cần luật hóa trách nhiệm điều chỉnh hợp lý, bảo đảm quyền tiếp cận

Từ những phân tích trên, đại biểu Trần Mạnh Huy kiến nghị nghiên cứu mở rộng phạm vi sửa đổi lần này, bổ sung khái niệm “điều chỉnh hợp lý” và “thiết kế phổ quát” vào Điều 2 của Luật Người khuyết tật hiện hành; đồng thời xác định việc từ chối điều chỉnh hợp lý không có căn cứ chính đáng là một hình thức phân biệt đối xử. Theo đại biểu, nếu không có trách nhiệm pháp lý cụ thể, việc bảo đảm quyền bình đẳng rất dễ phụ thuộc vào thiện chí của người thực hiện.

Đại biểu cũng đề nghị ghi nhận quyền đề nghị điều chỉnh hợp lý của người khuyết tật và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trong việc tiếp nhận, trao đổi, tìm phương án phù hợp; đồng thời phải giải thích rõ khi không thể đáp ứng đề nghị.

Riêng đối với dịch vụ công và các sản phẩm công nghệ được mua sắm bằng ngân sách nhà nước, yêu cầu về khả năng tiếp cận cần được đặt ra ngay từ khâu thiết kế. Đại biểu nhấn mạnh, ngân sách nhà nước phải phục vụ được cả những công dân đang gặp nhiều rào cản nhất.

Một nội dung khác được đại biểu lưu ý là cần thiết lập cơ chế giải quyết kịp thời khi đề nghị chính đáng của người khuyết tật bị từ chối. Bởi một kỳ thi không thể tổ chức lại chỉ vì khiếu nại được giải quyết quá muộn; một cơ hội việc làm có thể không trở lại; nhu cầu khám bệnh cũng không thể chờ đợi hết các thủ tục. Nếu quyền chỉ được bảo vệ sau khi cơ hội đã mất thì sự bảo vệ đó không còn nhiều ý nghĩa.

Đại biểu nhìn nhận, việc bổ sung các quy định nêu trên cần được đánh giá đầy đủ về tác động, chi phí và trách nhiệm thực hiện. Trường hợp đáp ứng đủ điều kiện về hồ sơ, trình tự, đại biểu đề nghị đưa ngay những nguyên tắc cốt lõi vào lần sửa đổi này; các quy định chi tiết có thể tiếp tục được hoàn thiện theo từng lĩnh vực. Trường hợp chưa đủ điều kiện, đại biểu đề nghị Chính phủ xác định rõ cơ quan chủ trì, thời hạn nghiên cứu và lộ trình trình Quốc hội phương án sửa đổi toàn diện. Theo đại biểu, trong kỷ nguyên số, Luật Người khuyết tật cũng cần được cập nhật để "không ai bị bỏ lại phía sau".