Báo động lãng phí: Không chỉ thiệt hại kinh tế mà còn hệ lụy niềm tin-Bài 1: Lãng phí và nguy cơ 'quốc nạn'

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chú trọng phòng, chống lãng phí. Người chỉ rõ: “Tham ô có hại; nhưng lãng phí có khi còn hại nhiều hơn: Nó tai hại hơn tham ô vì lãng phí rất phổ biến...”. Đảng, Nhà nước ta đã ban hành nhiều nghị quyết, chỉ thị và cả Luật Tiết kiệm, chống lãng phí. Tuy nhiên, lãng phí vẫn có ở khắp nơi, nhất là trong lĩnh vực công, thậm chí có thể coi đây là “quốc nạn” vì nó diễn ra tràn lan với hàng nghìn kiểu lãng phí.

Đến đâu cũng thấy “núi tiền” bỏ hoang

Lãng phí dễ thấy nhất là những công trình xây dựng từ nguồn ngân sách nhà nước bị bỏ hoang. Khoảng 10 năm trở lại đây, hầu như tỉnh, thành phố nào cũng có những khu chợ xây xong nhưng không hoạt động. Chỉ trên địa bàn Hà Nội đã có hàng chục chợ xây mới với tổng số tiền đầu tư cả trăm tỷ đồng nhưng bỏ hoang, như: Chợ Xuân Phương, chợ Phúc Lý, chợ Lĩnh Nam, chợ Phúc Thọ... Những khu chợ bỏ hoang là mảng xám lớn trong bức tranh lãng phí trên cả nước.

Lãng phí nhất trong những công trình bị bỏ hoang là các khu chung cư, nhà tái định cư. Trong khi nhu cầu chỗ ở của người dân rất cao, thì hầu như địa phương nào cũng có những khu nhà với hàng nghìn căn hộ bỏ hoang do chưa được đầu tư đồng bộ hạ tầng hoặc bố trí ở nơi không thuận tiện, khiến người dân không thể đến ở. Điển hình ở Hà Nội có khu tái định cư tập trung Kiều Mai (phường Xuân Phương) với quy mô hơn 3.000 người ở bị bỏ hoang đã hơn 10 năm và xuống cấp nghiêm trọng; khu tái định cư Trần Phú tại phường Hoàng Mai với tổng vốn đầu tư hơn 760 tỷ đồng cũng bỏ hoang từ năm 2018. Tại TP Hồ Chí Minh, hàng nghìn căn hộ chung cư, đặc biệt là các khu tái định cư tại Thủ Thiêm, Bình Khánh cũng bị bỏ hoang nhiều năm...

Theo các chuyên gia bất động sản, lãng phí từ các chung cư, nhà tái định cư và cả khu biệt thự bỏ hoang trên cả nước lên tới hàng triệu tỷ đồng, trong đó, có rất nhiều khu tọa lạc ở vị trí “đất vàng”, không chỉ làm lãng phí nguồn lực kinh tế vô cùng lớn mà còn hằng ngày, hằng giờ tác động tới tư tưởng của nhân dân, gây tâm lý bức xúc xã hội vì hàng triệu người vẫn thiếu nhà ở.

Tranh của MẠNH TIẾN

Nhiều cây cầu, nhà máy, bệnh viện... với tiền đầu tư cả trăm tỷ, nghìn tỷ cũng bị bỏ hoang vì tính toán xây dựng không phù hợp, hoặc thiếu vốn để hoàn thiện. Tính riêng trên địa bàn TP Đà Nẵng đã có hàng chục cây cầu thi công dở dang, nhiều năm chưa hoàn thành, như: Cầu Tam Tiến, cầu Tam Giang, cầu Gò Cuông, cầu Trà Đình, cầu Lệ Bắc, cầu Tây Giang, cầu Văn Ly, cầu Nghĩa Tự... Đặc biệt, không ít bệnh viện lớn được đầu tư hàng nghìn tỷ đồng để xây dựng nhưng cũng "đắp chiếu" nhiều năm (như Bệnh viện Đa khoa Nam Định và dự án cơ sở 2 của Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức...), trong khi các bệnh viện lớn bị quá tải nghiêm trọng, người bệnh phải nằm chung giường, khiến dư luận bất bình.

Thực tế còn hàng nghìn công trình được đầu tư tiền tỷ, thậm chí trăm tỷ, nghìn tỷ nhưng bị bỏ hoang, gây lãng phí vô cùng lớn mà khuôn khổ bài viết này không thể kể hết. Có thể nói, đến địa phương nào cũng thấy những “núi tiền” bỏ hoang, đó không chỉ là các công trình mà còn rất nhiều khu “đất vàng”, đất dự án “treo” hàng chục năm chưa triển khai thực hiện.

Vừa làm xong đã phá

Đây là một dạng lãng phí khiến nhân dân bức xúc nhất, vì không những gây thiệt hại ngân sách mà còn thể hiện thái độ “của công nên không cần tiết kiệm”. Đặc biệt, vấn nạn đường vừa làm xong đã bị đào, cắt để chôn dây điện, cáp quang, ống nước; vỉa hè vừa làm xong đã hỏng, thay gạch lát... vừa lãng phí, vừa ảnh hưởng lớn đến việc đi lại, sinh hoạt của nhân dân. Vấn đề này, mặc dù công luận và báo chí đã phê phán rất nhiều... nhưng vẫn tái diễn.

Tuyến đường vào Trạm biến áp Xuân Khanh ở phường Tùng Thiện, TP Hà Nội vừa đổ bê tông nhựa cuối năm 2025, đến đầu năm 2026 đã đào cắt giữa đường để chôn dây điện. Ảnh: HUY QUANG

Ở nhiều bộ, ngành, địa phương, công sở còn có tình trạng công trình vừa xây dựng và trang thiết bị mới lắp đặt, vẫn còn dùng tốt nhưng đã phá dỡ, thay thế vì xin được kinh phí để làm lại. Trong khi đó, ở các vùng sâu, vùng xa còn thiếu nhiều trường học, công sở, cầu đường, thiết bị, hoặc có nhưng đã bị xuống cấp nghiêm trọng, cần thiết phải thay... thì lại ít được bố trí kinh phí.

Thực tế nhiều cán bộ và người dân ở miền núi, vùng sâu, vùng xa đã ao ước có được những thứ mà các cơ quan, công sở ở thành phố, miền xuôi bỏ đi để thay mới, bởi với vùng khó khăn thì những thứ bỏ đi này còn rất tốt, rất cần. Vấn đề này cũng thường bị các thế lực thù địch lợi dụng để kích động, chống phá, gây mất đoàn kết giữa miền xuôi với miền ngược.

“Bệnh” hoành tráng, coi thời gian như vàng mã

“Bệnh” hình thức, thích hoành tráng là một trong những nguyên nhân cơ bản gây lãng phí rất lớn, nhất là ở khu vực công, bởi tâm lý “tiêu tiền chùa thì mình có mất gì đâu mà phải tiết kiệm”. Tình trạng khá phổ biến là tổ chức các hội nghị, hội thảo, lễ kỷ niệm, lễ khởi công, khánh thành, đón tiếp khách... hoành tráng, từ trang trí đến các nghi thức, quà cáp, ăn uống... đều muốn phải hơn những lần trước và hơn đơn vị, địa phương khác.

Cũng vì thích hoành tráng mà không ít cán bộ tự cho mình được "đặc cách" sử dụng tài sản công vượt tiêu chuẩn, chưa cần thay và chưa đến hạn đã thay loại sang xịn hơn; trong khi nhân viên lại thiếu trang thiết bị, có khi còn bị bớt xén, khiến họ nảy sinh tư tưởng bất mãn.

Khu Ký túc xá Trường Cao đẳng Y tế Khánh Hòa đã bỏ hoang hơn 10 năm. Ảnh: XUÂN HOÁT

Lãng phí thời gian, công sức cũng là vấn nạn đáng báo động. Nhiều cán bộ, công chức, viên chức than phiền về việc phải đến trước, chờ rất lâu thì lãnh đạo mới tới dự; đặc biệt, có nhiều sự kiện dù không liên quan, không cần thiết phải dự nhưng cũng bị triệu tập để “làm nền” cho hoành tráng, trong khi việc phải làm thì đình trệ. Thực tế, không ít cán bộ phải đi từ Bắc vào Nam (hoặc ngược lại) mất vài ngày và tốn hàng chục triệu đồng công tác phí chỉ để... ngồi kín chỗ. Rồi những đoàn xe rầm rộ chở cán bộ đi dự các lễ khởi công, động thổ, tặng quà đối tượng chính sách... khiến nhân dân không khỏi so sánh, chê trách.

Nguy hại khôn lường

Nước ta còn rất nhiều kiểu lãng phí nguồn lực công, như: Lãng phí thời gian, cơ hội do chậm giải quyết các thủ tục hành chính, do vướng mắc về thể chế, pháp luật; lãng phí tài nguyên do cơ chế quản lý chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng “cha chung không ai khóc”; lãng phí “chất xám” do chưa có cơ chế phù hợp để thu hút, trọng dụng, phát huy nhân tài; lãng phí do những công trình, dự án bị chậm tiến độ, do quy hoạch “treo”; đầu tư, mua sắm trang thiết bị, công nghệ không đồng bộ nên không thể kết nối; lãng phí từ bệnh “sợ trách nhiệm” làm mất thời cơ phát triển; lãng phí trong nghiên cứu khoa học, công nghệ khi các đề tài bị “đắp chiếu”; lãng phí trong sử dụng điện, nước tại các công sở...

Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu, Phó viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam cho rằng: Lâu nay, nhiều người chỉ đo lường lãng phí bằng tiền. Tuy nhiên, thiệt hại do lãng phí không chỉ là hao hụt các nguồn lực mà còn làm mất những cơ hội không thể lấy lại, làm chậm sự phát triển của đất nước. Đặc biệt, lãng phí thường đi liền với tham nhũng, tiêu cực, làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với bộ máy quản lý và kỷ cương, phép nước-nền tảng quan trọng nhất của sự ổn định, phát triển bền vững. Khi tình trạng lãng phí phổ biến và kéo dài, người dân sẽ đặt câu hỏi vì sao, trách nhiệm thuộc về ai, sao mãi không khắc phục?... Từ đó, người dân bức xúc, hoài nghi, thậm chí dẫn đến “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Đây là điều vô cùng nguy hại, vì thế, việc phòng, chống lãng phí cần phải làm ngay với tinh thần thực sự quyết liệt và triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Làm thế nào để phòng, chống lãng phí hiệu quả? Nội dung này sẽ đề cập ở bài thứ hai: “Bệnh nặng” phải có thuốc đặc trị.

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị (ngày 25-2-2026), Tổng Bí thư (nay là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước) Tô Lâm đã nhấn mạnh việc hạch toán kinh tế trong đầu tư công: Tư nhân hạch toán rất nhanh, cùng xây 2 khách sạn, của Nhà nước 5 năm chưa xong, trong khi tư nhân làm 1 năm đã xong, có 4 năm để thu hồi vốn. Lúc đó, công trình của Nhà nước đã đội vốn gấp đôi rồi. Hay như công trình sân bay Long Thành, vốn đầu tư khoảng 16 tỷ USD... hỏi bao lâu thu hồi được 16 tỷ USD thì không trả lời được; hỏi mỗi năm đóng góp cho tăng trưởng kinh tế quốc gia là bao nhiêu cũng không tính toán được. Thành ra nảy sinh lãng phí, tiêu cực, thậm chí thất thoát nếu không có hạch toán.

(còn nữa)