Bảo tồn nguồn gen mở hướng phát triển dược liệu bền vững

Việt Nam có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, trong đó nhiều loài có giá trị cao đối với y học cổ truyền và sản xuất thuốc. Tuy nhiên, việc khai thác tự nhiên, thay đổi điều kiện sinh thái và sản xuất còn manh mún đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn nguồn gen, chủ động nguồn nguyên liệu và phát triển vùng trồng phù hợp.

Theo PGS. TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y Dược cổ truyền Tuệ Tĩnh; Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, muốn phát triển dược liệu lâu dài cần bắt đầu từ quy hoạch và bảo tồn nguồn gen. Đây là cơ sở để lựa chọn giống, xây dựng vùng nguyên liệu và từng bước hình thành chuỗi sản xuất ổn định.

Bảo tồn nguồn gen để giữ cây thuốc quý

Nguồn gen là nền tảng cho việc duy trì sự đa dạng của cây thuốc và phục vụ nghiên cứu, chọn giống trong tương lai. Với những loài có giá trị nhưng phân bố tự nhiên hạn chế, nếu không có giải pháp bảo tồn phù hợp, nguy cơ suy giảm nguồn gen là rất lớn.

Theo chuyên gia, cần xây dựng các cơ sở nghiên cứu, khu vực lưu giữ và bảo tồn nguồn gen dược liệu. Việc này không chỉ nhằm giữ lại các giống cây thuốc quý mà còn tạo nguồn vật liệu phục vụ nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, năng suất và hàm lượng hoạt chất.

Bảo tồn tại chỗ kết hợp với thu thập, lưu giữ và nhân giống tại các cơ sở nghiên cứu sẽ giúp chủ động hơn trong việc bảo vệ những nguồn gen có giá trị. Khi nguồn giống được kiểm soát, quá trình đưa cây thuốc vào sản xuất cũng có cơ sở khoa học rõ ràng hơn.

Đặc biệt, bảo tồn nguồn gen cần gắn với khai thác hợp lý. Đối với những cây thuốc đang chịu áp lực từ khai thác tự nhiên, phát triển vùng trồng có kiểm soát sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu trong rừng, đồng thời tạo sinh kế ổn định cho người dân.

Vùng trồng dược liệu được quy hoạch phù hợp góp phần bảo tồn nguồn gen và nâng cao chất lượng nguyên liệu. Ảnh: TL

 Một vấn đề khác được chuyên gia nhấn mạnh là quy hoạch vùng trồng. Quy hoạch dược liệu cần có sự thống nhất với định hướng phát triển của ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và y tế.

Theo đó, việc phát triển vùng nguyên liệu cần xuất phát từ nhu cầu thực tế của ngành dược, cũng như nhu cầu sử dụng dược liệu trong y học cổ truyền. Nếu không tính toán nhu cầu đầu ra, vùng trồng có thể phát triển tự phát, dẫn đến tình trạng dư thừa hoặc khó tiêu thụ.

"Quy hoạch phải phù hợp với quy hoạch chung của ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, đồng thời phù hợp với quy hoạch phát triển dược liệu của ngành y tế và dựa trên nhu cầu thực tiễn về dược liệu", chuyên gia phân tích.

Việc quy hoạch cũng cần tính đến quy mô sản xuất. Theo PGS. TS Nguyễn Duy Thuần, dược liệu là nhóm cây trồng có yêu cầu đầu tư cao, do đó cần ưu tiên những vùng có diện tích đủ lớn để tổ chức sản xuất và xây dựng các cơ sở sơ chế, chế biến, kho bảo quản.

Khi vùng trồng được đặt trong một hệ thống đồng bộ, dược liệu sau thu hoạch có thể được xử lý kịp thời, hạn chế ảnh hưởng của độ ẩm, nấm mốc và các yếu tố môi trường. Đây cũng là điều kiện để kiểm soát chất lượng nguyên liệu trước khi đưa vào sản xuất.

Từ nguồn gen đến chuỗi giá trị

Bảo tồn nguồn gen và phát triển vùng trồng không nên được thực hiện tách rời mà cần đặt trong một chuỗi liên kết từ nghiên cứu, sản xuất đến chế biến.

Các cơ sở nghiên cứu có vai trò bảo tồn nguồn gen, chọn giống và hoàn thiện quy trình kỹ thuật. Người dân tham gia sản xuất tại vùng nguyên liệu, trong khi doanh nghiệp có thể đầu tư cơ sở sơ chế, chế biến, tiêu thụ sản phẩm và xây dựng thị trường.

Mối liên kết này giúp giải quyết bài toán nguồn nguyên liệu ổn định, đồng thời tạo động lực để người dân duy trì vùng trồng lâu dài. Khi sản phẩm có đầu ra, việc đầu tư vào chất lượng và tuân thủ quy trình sản xuất cũng có điều kiện được duy trì.

Về lâu dài, việc bảo tồn nguồn gen còn tạo tiền đề cho nghiên cứu và phát triển những sản phẩm dược liệu có giá trị cao. Nguồn gen quý được lưu giữ hôm nay có thể trở thành vật liệu quan trọng cho công tác chọn giống và phát triển sản phẩm trong tương lai.

Theo PGS. TS Nguyễn Duy Thuần, phát triển dược liệu cần được nhìn nhận theo hướng lâu dài, trong đó bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu giống, lựa chọn vùng sinh thái và đầu tư cơ sở hạ tầng phải được triển khai đồng bộ.

Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc mà còn góp phần chủ động nguyên liệu, nâng cao chất lượng và giá trị dược liệu Việt. Khi nguồn gen được giữ gìn, giống được lựa chọn phù hợp và vùng trồng được quy hoạch bài bản, dược liệu Việt Nam sẽ có nền tảng tốt hơn để phát triển bền vững.