Bảo tồn văn hóa dân gian vùng cao

Văn hóa dân gian chia thành 2 loại: Văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Văn hóa vật thể như nhà sàn, cối giã gạo, gùi, cung nỏ, nhạc cụ cổ truyền…; văn hóa phi vật thể như truyền thuyết, truyện cổ tích, dân ca, các diễn xướng văn nghệ dân gian, lễ cúng Giàng, lễ cúng lúa mới…

Lễ cúng nhà mới của đồng bào Pa Kô, tỉnh Quảng Trị - Ảnh: P.X.D

Dù phong phú và đặc sắc như vậy nhưng việc tìm hiểu, nghiên cứu vẫn còn quá ít ỏi. Trước đây, nhà văn Mai Văn Tấn đã sưu tầm và biên soạn tập sách “Truyện cổ Vân Kiều”; nhà thơ, nhà nghiên cứu Lương An cũng có vài bài viết; một số công trình nghiên cứu về văn học dân gian dân tộc Vân Kiều đã được thực hiện. Tuy nhiên, nhìn chung vẫn chưa tương xứng với tài sản văn hóa của đồng bào miền núi Quảng Trị.

Nơi nào cũng vậy, bản sắc văn hóa thường chịu ảnh hưởng từ đặc điểm địa lý, trước hết là hình sông thế núi, đối với đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao, điều này càng thể hiện rõ, bởi bao đời nay, cuộc sống của họ luôn gắn liền với thiên nhiên, hòa mình trong cảnh sắc núi rừng. Và văn hóa cũng sinh thành từ đó.

Chẳng hạn, ở miền núi phía Nam Quảng Trị, nhiều bản làng thuộc địa bàn 2 huyện Đakrông và Hướng Hóa (cũ) từ lâu đã gắn bó mật thiết với dòng sông Đakrông-con sông chất chứa biết bao huyền thoại. Theo nhà nghiên cứu Lê Đức Thọ thì dòng sông này: “…Thực tế, từ xưa đến nay, ở vùng thượng nguồn, nơi cư trú của đồng bào các tộc người Vân Kiều, Pa Kô, Pa Hy thì sông mang tên Đakrông; ở vùng thung lũng Ba Lòng xuôi về biển, sông mang tên Thạch Hãn. Tên sông Đakrông trong ngôn ngữ Môn-Khơme có nghĩa là "dòng nước trong" (Đak: Sông, dòng nước, rông: Trong suốt)”.

Chính từ đời sống vật chất và tinh thần gắn bó với dòng sông Đakrông thân thương, kỳ bí, đã hình thành truyền thuyết Đakrông lừng lẫy, được người dân bản địa yêu thích và các nhà nghiên cứu đánh giá cao. Truyền thuyết Đakrông kể về một mối tình thủy chung, son sắt của một đôi trai gái đã nguyện thề gắn bó trọn đời nhưng bị một kẻ ác tâm dùng đủ mọi thủ đoạn tàn nhẫn để chia lìa và chiếm đoạt người con gái đức hạnh. Trải qua bao thử thách nghiệt ngã, đôi lứa đã đến được với nhau, còn kẻ ác phải nhận lấy kết cục bi thảm.

Truyền thuyết Đakrông là bản tình ca tôn vinh tình yêu thiêng liêng và tự do vĩnh cửu của vùng cao Quảng Trị. Nhà thơ, nhà nghiên cứu Lương An, một người con Quảng Trị đã từng tìm hiểu về truyền thuyết này với sự đồng cảm và trân trọng.

Tương truyền rằng, khi bị kẻ ác tâm bắt nhốt, bất chấp sự đe dọa hung hãn, người con gái đã hát lên những lời gan ruột cho dù phải trả giá đắt: Nếu anh không đến thì em sợ/Nếu đêm nay ở đầu nhà đung-ta-ra-đát có tiếng kèn a-rên của anh gọi thì em chờ/Mẹ không buộc váy em vào cột/Mẹ còn cho thêm đôi vòng cổ/Vì biết anh là a-loong pa roi (a-long pa roi có nghĩa là chàng trai cường tráng).

Chúng ta cùng cảm nhận đoạn cuối truyền thuyết qua lối kể của nhà nghiên cứu Lương An: “…Chồng của Đa Krông tưởng hắn nói thật liền đi về hướng đông. Anh vừa đi vừa thổi kèn a-rên để cho nàng nghe mà hát lên cho anh tìm đến... Họ yêu nhau bằng một mối tình trong trắng, không dứt, như dòng nước sau khi họ đã dừng lại, vẫn tiếp tục chảy theo chân núi, trong veo, không ngừng, mãi mãi bảo vệ cuộc sống của họ được yên lành…”.

Tại vùng đất này có anh Hồ Phương, một cán bộ công tác khá nhiều năm ở địa bàn miền núi Nam Quảng Trị, hiện là Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Đakrông, là một người rất say mê tìm hiểu, sưu tầm các cổ vật của đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao. Từ những bộ áo lá cây, các loại nhạc cụ cổ truyền đến những pho tượng điêu khắc bằng gỗ…, ngôi nhà của anh chẳng khác nào một "bảo tàng tư nhân", được đông đảo bà con, các nhà nghiên cứu... tìm đến tham quan.

Anh Phương tâm sự: “Di sản văn hóa miền núi Quảng Trị thật phong phú và quý giá, cần được gìn giữ và phát huy trong đời sống hôm nay. Không chỉ riêng tôi mà nhiều người mong muốn Nhà nước sẽ có những chính sách cụ thể, thiết thực hơn để bảo tồn hiệu quả các giá trị văn hóa dân gian miền núi”.

Tin tưởng rằng, thời gian tới tỉnh Quảng Trị cũng sẽ sớm có những chính sách thiết thực để góp phần bảo tồn văn hóa dân gian vùng cao.