Bảo vật vàng độc nhất Việt Nam lần đầu ra mắt công chúng sau hơn 1.300 năm

Từng nằm sâu trong lòng tháp cổ bên sông Lam suốt hơn 13 thế kỷ, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn - Bảo vật quốc gia độc bản bằng vàng - sắp được cung rước và lần đầu trưng bày phục vụ công chúng.

Lễ cung rước bảo vật quốc gia - Hộp đựng xá-lị Phật sẽ diễn ra lúc 17 giờ ngày 17/11/2026. Ảnh: PGNA

Lễ cung rước bảo vật quốc gia - Hộp đựng xá-lị Phật sẽ diễn ra lúc 17 giờ ngày 17/11/2026. Ảnh: PGNA

Hiện vật quý hé mở dấu tích Phật giáo sớm trên đất Nghệ An, đồng thời đặt ra trách nhiệm gìn giữ di sản.

Bảo vật nghìn năm tuổi lần đầu ra mắt công chúng

Từ 17h đến 18h ngày 17/11, Đại lễ cung rước Bảo vật quốc gia Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn sẽ diễn ra tại đô thị Vinh, tỉnh Nghệ An, trong khuôn khổ Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026.

Đoàn cung rước gồm xe chở bảo vật, xe đại biểu và 108 xe điện chở Phật tử, nhân dân, xuất phát từ Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh, đi qua một số tuyến đường rồi trở về bảo tàng.

Sự kiện mang ý nghĩa văn hóa, tâm linh đặc biệt, đưa một chứng tích quý giá của lịch sử Phật giáo Việt Nam đến gần công chúng.

Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn được phát hiện trong hai đợt khai quật khảo cổ năm 1985-1986 tại di tích Nhạn Tháp, nay thuộc xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An.

Ở trung tâm lòng tháp, các nhà khảo cổ tìm thấy một trụ gỗ ghép từ hai nửa thân cây khoét rỗng. Bên trong đặt hộp đồng hình chữ nhật, chứa chiếc hộp kim loại màu vàng đựng xá lị.

Chiếc hộp vàng dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, nặng khoảng 200g, được chế tác bằng kỹ thuật tán dập nguội. Nắp hộp trang trí hoa cúc 6 cánh, thân hộp có dải hoa sen cách điệu. Bên trong chứa lớp than tro cùng những vật thể màu trắng được xác định trong hồ sơ khảo cổ là xá lị.

Theo các nhà nghiên cứu, đây là phát hiện đặc biệt của khảo cổ học Phật giáo Việt Nam. Đến nay, Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn vẫn là hộp đựng xá lị bằng vàng duy nhất được phát hiện tại Việt Nam.

Cận cảnh hộp đựng xá lị Tháp Nhạn. Ảnh: PGNA

Cận cảnh hộp đựng xá lị Tháp Nhạn. Ảnh: PGNA

Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2089/QĐ-TTg công nhận hiện vật là Bảo vật quốc gia, có niên đại thế kỷ VII-VIII.

Sau nhiều năm được bảo quản theo chế độ đặc biệt, bảo vật dự kiến chính thức ra mắt công chúng tại phòng trưng bày chuyên biệt của Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh vào 20h ngày 18/11.

Không gian trưng bày được đầu tư từ năm 2022, trang bị tủ kính chuyên dụng kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và an ninh. Thiết kế gợi dáng mái chùa, kết hợp âm thanh Phật giáo, hương trầm cùng màn hình LED trong suốt, giúp người xem quan sát những hoa văn tinh xảo trên hiện vật. 

Ngày 25/12/2017, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2089/QĐ-TTg công nhận Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn là Bảo vật quốc gia (đợt 6), có niên đại thế kỷ VII - VIII.

Hòa thượng Thích Thọ Lạc, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự, Trưởng ban Văn hóa - Nghi lễ Trung ương, Trưởng ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Nghệ An, cho rằng việc trưng bày bảo vật góp phần giáo dục lịch sử, bồi đắp niềm tự hào quê hương, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của Tăng Ni, Phật tử và mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa - tâm linh.

Chứng tích Phật giáo hơn 1.300 năm và trách nhiệm bảo tồn

Di tích Tháp Nhạn nằm bên tả ngạn sông Lam, cạnh đền Hồng Long, thuộc xã Kim Liên ngày nay.

Qua khai quật, các nhà khảo cổ xác định chân tháp có mặt bằng gần vuông, kích thước khoảng 9,6m x 9m, cao 2,3m. Căn cứ đặc điểm vật liệu kiến trúc, công trình được xác định có niên đại khoảng cuối thời Lục Triều đến đầu thời Đường.

Viên gạch được phát hiện tại Di tích Tháp Nhạn. Ảnh: PGNA

Viên gạch được phát hiện tại Di tích Tháp Nhạn. Ảnh: PGNA

Đáng chú ý, nhiều viên gạch tại di tích mang hình ba Đức Phật ngồi thiền. Một viên gạch từng được người dân phát hiện có dòng chữ “Trinh Quán lục niên”, tương ứng năm 632 dưới thời Đường Thái Tông.

Theo tư liệu Phật giáo, năm 601, vua Tùy Văn Đế thực hiện việc phân phát xá lị Phật đến các châu để xây tháp phụng thờ. Sử liệu ghi nhận xá lị được đưa đến Giao, Phong, Trường, Ái và Hoan Châu. Trong đó, Hoan Châu tương ứng vùng Nghệ An - Hà Tĩnh ngày nay.

Dịp này, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh còn tổ chức trưng bày chuyên đề “Phật giáo xứ Nghệ qua cổ vật” và chương trình nghệ thuật - nghi lễ “Ánh Từ Quang”, kết nối không gian sân khấu với phòng trưng bày bảo vật.

Từ những dữ liệu này, một số nhà nghiên cứu đặt giả thuyết Tháp Nhạn có thể là công trình tiếp nhận xá lị được phân về Hoan Châu thời kỳ đó. Tuy nhiên, nguồn gốc cụ thể của xá lị vẫn cần tiếp tục nghiên cứu, làm sáng tỏ.

Dù vậy, sự hiện diện của hộp vàng cùng những dấu tích kiến trúc, hiện vật Phật giáo là chứng cứ vật chất quan trọng, phản ánh sự hiện diện và phát triển của Phật giáo trên vùng đất Nghệ An từ hơn 1.300 năm trước.

Di tích Tháp Nhạn ở Nghệ An. ẢnhL PGNA

Di tích Tháp Nhạn ở Nghệ An. ẢnhL PGNA

Theo Hòa thượng Thích Thọ Lạc, bảo vật không chỉ mang giá trị lịch sử, khảo cổ mà còn nhắc nhở Tăng Ni, Phật tử về truyền thống Phật giáo lâu đời, gắn bó với lịch sử và đời sống văn hóa dân tộc.

Tuy nhiên, việc đưa bảo vật đến gần công chúng mới chỉ là một phần nhiệm vụ bảo tồn. Trong khi chiếc hộp vàng được gìn giữ bằng hệ thống chuyên dụng, di tích gốc Tháp Nhạn, nơi phát lộ hiện vật, vẫn đối diện nguy cơ xuống cấp.

Theo tư liệu nghiên cứu, khu vực móng tháp chưa có mái che bảo vệ trước tác động thời tiết. Dự án tu bổ, tôn tạo di tích từng được phê duyệt chủ trương đầu tư từ năm 2013 nhưng chưa thể triển khai do khó khăn về kinh phí.

Trải qua hơn 13 thế kỷ, chiếc hộp vàng trở thành chứng tích đặc biệt về lịch sử Phật giáo xứ Nghệ. Đại lễ cung rước và trưng bày bảo vật lần này không chỉ khơi dậy niềm tự hào về di sản, mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết trong bảo tồn, phát huy giá trị di tích Tháp Nhạn, để những dấu tích lịch sử quý giá tiếp tục được trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Thanh Hải

Nguồn VietnamNet: https://vietnamnet.vn/sap-cung-ruoc-hop-dung-xa-li-bang-vang-doc-nhat-o-nghe-an-2575613.html