Bảo vệ học sinh từ những tín hiệu cần được lắng nghe

Ngày 9/10, tại TP Hồ Chí Minh, Đại học RMIT Việt Nam cùng các đối tác tổ chức Hội nghị Chăm sóc sức khỏe và An toàn học đường Việt Nam 2026, thu hút hơn 400 đại biểu đến từ các trường quốc tế, trường đại học Việt Nam, tổ chức phi chính phủ, tổ chức chính phủ và các lĩnh vực giáo dục, tâm lý học, công tác xã hội, y tế.

Đại diện nhiều trường rất quan tâm về xử lý tình huống tâm lý trong học đường.

Các chủ đề được đề cập tại Hội nghị gồm: Kết nối sức khỏe tâm thần, khả năng phục hồi tâm lý với bảo vệ trẻ em và hỗ trợ người có khác biệt về phát triển thần kinh. Nội dung trải rộng từ sang chấn liên thế hệ, tăng động giảm chú ý, khó khăn xử lý cảm giác đến bóc lột tình dục trực tuyến, tác hại từ AI, tuyển dụng an toàn và trách nhiệm của đầu mối bảo vệ học sinh.

Trong phiên về phát triển thực hành chăm sóc sức khỏe tinh thần hằng ngày, bà Nguyễn Phương Anh, đại diện Happier Me - Wellbeing Circles, đặt vấn đề: “Điều gì xảy ra với những học sinh đang gặp khó khăn nhưng chưa đến mức cần được chuyển đến chuyên viên tư vấn? Ai nhận ra? Ai phản hồi và điều gì xảy ra tiếp theo?”.

Bà Phương Anh gọi đây là “khoảng trống ở giữa”: Nhóm học sinh bắt đầu có những biểu hiện đáng quan tâm, chưa cần hỗ trợ chuyên sâu nhưng vẫn cần được phản hồi phù hợp.

Một tình huống được đưa ra thảo luận là học sinh lớp 8 vốn năng động nhưng trở nên trầm lặng trong ba tuần, giảm chuyên cần, thiếu bài tập và có lần khóc sau giờ học. Từ tình huống này, người tham gia trao đổi về cách tiếp cận, quan sát, trò chuyện và kết nối hỗ trợ.

Theo bà Phương Anh, giáo viên có thể bối rối khi xác định biểu hiện cần lưu ý, cách khuyến khích trẻ chia sẻ, giới hạn xử lý và thời điểm cần thêm sự trợ giúp. Nhà trường cần hướng dẫn ngắn, có bước hành động, tình huống và ranh giới trách nhiệm rõ ràng. Những công cụ ấy phải phù hợp với thời gian, khối lượng công việc, đồng thời đi cùng cơ hội thực hành và trao đổi kinh nghiệm.

Với trẻ cần can thiệp chuyên sâu, bà Claire Hicks, đại diện Hội đồng cấp chứng nhận Phân tích hành vi ứng dụng (QABA), đặt câu hỏi về cách xác định hiệu quả: “Chúng ta đang làm điều tốt nhất cho người mình hỗ trợ, hay chỉ đang làm những gì đã được đào tạo?”.

Theo bà, kết quả cần được đánh giá bằng những cải thiện có ý nghĩa trong cuộc sống. Trẻ hoàn thành nhiều nhiệm vụ hơn hoặc làm theo hướng dẫn tốt hơn chưa phản ánh đầy đủ sự tiến bộ nếu vẫn căng thẳng, chưa biết bày tỏ khó chịu hay yêu cầu giúp đỡ.

Mỗi trẻ có nhu cầu, khả năng giao tiếp, sở thích và hoàn cảnh gia đình khác nhau. Mục tiêu can thiệp cần giúp trẻ tự lập, giữ an toàn, truyền đạt mong muốn và tham gia những hoạt động có ý nghĩa. Người làm chuyên môn phải xem xét kỹ năng được dạy có sử dụng được ở nhà, ở trường và trong sinh hoạt hằng ngày hay không.

Bà Claire Hicks, đại diện Hội đồng cấp chứng nhận Phân tích hành vi ứng dụng (QABA) chia sẽ bài thuyết trình.

Bà Claire Hicks cũng lưu ý, cần ghi nhận sự sẵn lòng hoặc phản đối của trẻ, kể cả khi cha mẹ đã đồng ý cho trẻ tham gia can thiệp. Việc quay mặt đi, đẩy học cụ sang một bên hoặc rời khỏi hoạt động có thể liên quan đến nhiệm vụ quá khó, môi trường nhiều kích thích hoặc nhu cầu nghỉ ngơi.

“Không nên mặc nhiên coi mọi biểu hiện từ chối là điều cần loại bỏ, giảm bớt hoặc xử lý. Đôi khi, sự từ chối truyền đạt một thông tin quan trọng”, bà Claire Hicks nhấn mạnh.

Khi phương pháp không hiệu quả, gây hệ quả ngoài dự kiến hoặc không còn phù hợp, nhóm chuyên môn cần đánh giá lại, tiếp nhận phản hồi từ trẻ, gia đình và người trực tiếp chăm sóc để điều chỉnh. Những mục tiêu từng phù hợp cũng cần được xem xét khi trẻ trưởng thành và hoàn cảnh thay đổi.

Việc lắng nghe gia đình được bà Toàn Lê, chuyên viên tâm lý học đường, Phó Ban An toàn học đường của ISHCMC-American Academy, tiếp cận từ cách duy trì đối thoại. Trong bài trình bày, bà chỉ ra những trở ngại như định kiến về sức khỏe tâm thần, khác biệt thế hệ, khó chấp nhận khó khăn của con và phản ứng phòng vệ.

Khi bị phụ huynh chất vấn hoặc đổ lỗi, người làm công tác hỗ trợ cũng có thể căng thẳng, muốn phản bác ngay. Theo bà, cần nhận diện trạng thái của bản thân, tạm dừng trước khi phản hồi và tìm hiểu ý nghĩa phía sau phản ứng của phụ huynh.

Cách tiếp cận này cần đi cùng ranh giới rõ ràng về vai trò, giới hạn chuyên môn và trách nhiệm bảo vệ học sinh. Chỉ nhấn mạnh ranh giới có thể làm gia tăng đối đầu; chỉ tìm cách giữ cuộc trao đổi dễ chịu lại có nguy cơ né tránh vấn đề. Mục tiêu chung cần lấy học sinh làm trọng tâm.