Bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em trên không gian mạng - Nhiệm vụ cấp bách

Ngày 15/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc UNICEF tại Việt Nam và Sáng kiến Z&Alpha đồng tổ chức hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cấp thiết cần hành động”.

Trong kỷ nguyên số, mạng xã hội đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của trẻ em và thanh thiếu niên. Không chỉ là công cụ giao tiếp và giải trí, mạng xã hội còn góp phần định hình bản sắc cá nhân, hỗ trợ học tập và tạo dựng các kênh liên lạc.

Tuy nhiên, sự phổ biến của mạng xã hội cũng kéo theo những tác động tiêu cực đáng lo ngại, đặc biệt là đối với sức khỏe tâm thần.

Trước tình hình này, nhiều quốc gia đã triển khai những chính sách quyết liệt nhằm bảo vệ trẻ em thanh thiếu niên như cấm hoặc hạn chế sử dụng xã hội đối với trẻ em dưới 16 tuổi.

Tại Việt Nam, ngày 23/03/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030”. Chương trình đặt vấn đề bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trong môi trường mạng trong một khung hành động dài hạn. Tiếp đó, ngày 1/6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035, tạo thêm cơ sở chính sách cho việc thúc đẩy sức khỏe và sự phát triển toàn diện của người học.

Bên cạnh đó, Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin Điện tử, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ngày 13/07/2026 công bố Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 9/11/2024 của Chính phủ quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, trong đó Dự thảo đề xuất không cho phép trẻ dưới 16 tuổi tự mở tài khoản mạng xã hội, cha mẹ mở thay, quản lý nội dung và giờ giấc và tài khoản của trẻ chỉ được xem, không đăng bài và bình luận.

Hội thảo thu hút các chuyên gia giáo dục, chuyên gia sức khỏe, các nhà quản lý giáo dục và học sinh, sinh viên tham gia.

Như vậy có thể thấy, việc bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên trên không gian mạng đang là vấn đề cấp thiết, được Chính phủ và các cơ quan có liên quan đặc biệt quan tâm.

Bà Lê Anh Lan, đại diện UNICEF tại Việt Nam cho hay, UNICEF ghi nhận khoảng 1/5 thanh thiếu niên gặp thách thức về sức khỏe tâm thần; bị bắt nạt và quấy rối, kể cả trên mạng, là một yếu tố đáng quan ngại, trong khi nhiều em chưa biết tìm trợ giúp ở đâu. Điều này nhắc chúng ta rằng an toàn số và sức khỏe tâm thần không phải hai chương trình tách biệt. Chúng cần được giải quyết trong cùng một hệ thống phòng ngừa, phát hiện sớm, hỗ trợ và chuyển gửi thân thiện với trẻ em.

UNICEF đề xuất năm nguyên tắc định hướng. Thứ nhất, mọi quyết định phải dựa trên quyền trẻ em và lợi ích tốt nhất của trẻ, cân bằng quyền được bảo vệ với quyền tiếp cận thông tin, học tập, vui chơi, kết nối và tham gia. Thứ hai, phải lắng nghe trẻ em một cách thực chất, an toàn, tự nguyện và phù hợp lứa tuổi; chính các em cần tham gia thiết kế chính sách, sản phẩm, chương trình giáo dục và cơ chế hỗ trợ. Thứ ba, áp dụng cách tiếp cận dựa trên bằng chứng và mức độ rủi ro, tránh các giải pháp “một cỡ cho tất cả”. Thứ tư, bảo đảm bao trùm và công bằng, ưu tiên trẻ em gái, trẻ khuyết tật, trẻ dân tộc thiểu số, trẻ có hoàn cảnh khó khăn và trẻ đang gặp vấn đề sức khỏe tâm thần. Thứ năm, trách nhiệm phải được chia sẻ, nhưng trách nhiệm cao nhất thuộc về Nhà nước và các nền tảng trong việc tạo ra môi trường số an toàn ngay từ thiết kế.

Bà Lê Anh Lan, đại diện UNICEF tại Việt Nam phát biểu tại hội thảo.

Bà Nguyễn Thị Nhung, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ GD&ĐT) cho biết, nhận thức về tầm quan trọng của công tác chăm sóc sức khỏe nói chung và chăm sóc sức khỏe tâm thần nói riêng ở một bộ phận cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh chưa đầy đủ, sâu sắc. Điều này dẫn đến việc, nhiều địa phương, nhà trường chưa dành sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và ưu tiên đúng mức nguồn lực, thời gian cho công tác này. Công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe chưa được tổ chức thường xuyên, hiệu quả.

Việc tích hợp, lồng ghép nội dung giáo dục sức khỏe vào một số môn học của chương trình giáo dục hiện hành còn hạn chế. Tỷ lệ người học được truyền thông, giáo dục về các nội dung chăm sóc, bảo vệ, nâng cao sức khoẻ chỉ đạt khoảng 50%. Cơ sở vật chất, trang thiết bị còn thiếu và chưa đồng bộ. Đội ngũ nhân viên y tế trường học chuyên trách chỉ chiếm 50,7%, trong đó chỉ khoảng 30% có chuyên môn y tế.

Nhân sự phụ trách nhiệm vụ tư vấn tâm lý tại các cơ sở giáo dục còn thiếu, bán chuyên trách, có 5% cơ sở giáo dục phổ thông là có giáo viên chuyên trách tư vấn tâm lý (đa phần là kiêm nhiệm). Kinh phí tại trung ương và địa phương cấp không bảo đảm cho công tác chỉ đạo và tổ chức triển khai của ngành Giáo dục.

Về giải pháp, bà Nguyễn Thị Nhung cho hay, thực hiện các văn bản chỉ đạo của Đảng, Chính phủ, Bộ GD&ĐT đã từng bước hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ sở pháp lý để triển khai công tác truyền thông, giáo dục và chăm sóc sức khỏe tâm thần trong các cơ sở giao dục, cụ thể:

Bộ GD&ĐT ban hành Quyết định số 1991/QĐ-BGDĐT Kế hoạch triển khai Chương trình Sức khoẻ học đường của Ngành Giáo dục giai đoạn 2026-2035; phối hợp chặt chẽ với Bộ Nội vụ để đề xuất về vị trí việc làm của nhân viên y tế trường học, ban hành vị trí việc làm tư vấn học sinh tại các cơ sở giáo dục phổ thông. Ban hành Thông tư số 18/2025/TT-BGDĐT ngày 15/9/2025 của Bộ GD&ĐT hướng dẫn về công tác tư vấn học đường và công tác xã hội trong trường học.

“Thực hiện Chỉ thị số 31/CT-TTg ngày 05/8/2026 của Thủ tướng Chính phủ về các nhiệm vụ trọng tâm năm học 2026-2027 và Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035, Bộ GD&ĐT tiếp tục tăng cường chỉ đạo, nâng cao hiệu quả công tác tư vấn tâm lý, sức khỏe học đường.

Phối hợp chặt chẽ với Bộ Công an để xây dựng phương án quản lý sử dụng điện thoại thông minh, mạng xã hội trong trường học phù hợp với từng cấp học; bảo đảm hạn chế rủi ro, ngăn chặn bạo lực học đường từ mạng xã hội, kiểm soát các nội dung độc hại trên không gian mạng có thể tác động đến học sinh”, Phó Vụ trưởng Nguyễn Thị Nhung chia sẻ.

Bà Nguyễn Thị Nhung, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên (Bộ GD&ĐT) thông tin nhiều nhiệm vụ đã được ngành Giáo dục triển khai nhằm đảo bảo sức khỏe học đường.

PGS.TS Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, các bằng chứng nghiên cứu cho thấy các tác động tích cực của mạng xã hội đến thanh thiếu niên sử dụng một cách lành mạnh (như tăng cường kết nối, cảm giác thuộc về và giảm cảm giác cô đơn, tăng cường cảm nhận được hỗ trợ về mặt xã hội, hỗ trợ hình thành bản sắc cá nhân, tăng khả năng tiếp cận các thông tin về sức khoẻ tâm thần và khuyến khích tìm kiếm sự trợ giúp).

Tuy nhiên, mạng xã hội cũng có những tác động tiêu cực đối với sức khoẻ tâm thần của trẻ em và thanh thiếu niên khi các em sử dụng một cách không lành mạnh. Đó là tác động tiêu cực của trải nghiệm bắt nạt và quấy rối trên mạng, sử dụng quá mức/lệ thuộc vào mạng xã hội và tiếp xúc, tương tác chủ động và thụ động với các thông tin tiêu cực, tin giả, độc hại, không phù hợp với lứa tuổi như gây căng thẳng, trẻ bắt chước thực hiện các hành vi nguy cơ và liên quan đến mức độ cảm nhận hạnh phúc thấp hơn, lòng tự trọng giảm, tăng biểu hiện trầm cảm, lo âu, giảm chất lượng giấc ngủ, hình ảnh bản thân.

PGS.TS Trần Thành Nam đề xuất: “Trẻ em đang lớn lên trong hai thế giới: Thế giới thực và thế giới số. Trách nhiệm của chúng ta là làm cho cả hai thế giới ấy đều an toàn. Không có một giải pháp đơn ngành nào cho sức khỏe tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên trong thời đại số. Giáo dục, tâm lý, y tế, công nghệ và chính sách phải cùng ngồi vào một bàn”.

Ông Dương Ngô Minh Nam, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa giáo - Văn xã, Văn phòng Chính phủ chia sẻ tại hội thảo.

Phát biểu tại hội thảo, ông Dương Ngô Minh Nam, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa giáo - Văn xã, Văn phòng Chính phủ đặt vấn đề: Để bảo vệ sức khỏe tâm thần của các em trên môi trường mạng, rất cần sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và chính các em. Vậy làm sao việc quản lý, chăm sóc các em trên môi trường mạng đạt hiệu quả tốt nhất?

Theo ông Nam, Ban tổ chức hội thảo đã đề cập tới một số chính sách Đảng, Chính phủ đã ban hành để bảo vệ, giáo dục các cháu trên môi trường mạng. Chính phủ cũng đã trình Quốc hội các luật, quy định về việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, các nội dung cụ thể đều có trong Luật An ninh mạng và Luật Trẻ em.

Sau khi các luật liên quan được ban hành, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành một số quyết định như Quyết định 468 và Quyết định 973. Đây là những quyết định quan trọng, là cơ sở, hệ thống các giải pháp để các bộ ngành, cơ quan liên quan, cơ sở giáo dục phải thực hiện nhằm đảm bảo việc chăm sóc sức khỏe tinh thần cho các em.