Bắt buộc dán nhãn cảnh báo đường, muối mặt trước bao bì: 'Tấm lá chắn' bảo vệ người tiêu dùng trước bệnh mạn tính

Gánh nặng bệnh tật từ thói quen ăn uống thiếu cân đối

Theo Báo cáo STEPS của Bộ Y tế phối hợp với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các bệnh không lây nhiễm hiện chiếm tới 73,7% gánh nặng bệnh tật tại Việt Nam và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Nước ta hiện có khoảng 18 triệu người đang sống chung với tăng huyết áp; khoảng 2,5 triệu người trưởng thành (20–79 tuổi) mắc đái tháo đường (theo IDF Diabetes Atlas 2025). Bên cạnh đó, số liệu từ Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (GLOBOCAN 2022) ước tính mỗi năm Việt Nam ghi nhận khoảng 180.480 ca ung thư mới.

Các chuyên gia y tế nhận định, các yếu tố nguy cơ chuyển hóa như thừa cân béo phì, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp đều bắt nguồn từ lối sống, đặc biệt là chế độ ăn không lành mạnh. Việc tiêu thụ nhiều muối, đường tự do, chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa nhưng lại ít rau củ, chất xơ và ngũ cốc nguyên hạt đang âm thầm hủy hoại sức khỏe cộng đồng. Đáng lo ngại, xu hướng sử dụng thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng tại nước ta đã tăng hơn 10 lần trong giai đoạn 2000 – 2017.

Chế độ ăn uống dư thừa năng lượng, giàu chất béo bão hòa và đường tự do là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng thừa cân, béo phì và các rối loạn chuyển hóa mạn tính. (Ảnh minh hoạ)

Trao đổi về vấn đề này, TS. Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an) nhấn mạnh, không nên cực đoan cho rằng cứ thực phẩm chế biến sẵn là có hại. Tuy nhiên, đặc điểm chung của nhiều loại thực phẩm siêu chế biến là chứa nhiều năng lượng, đường, natri hoặc chất béo bão hòa, trong khi lại rất dễ ăn nhanh, ăn nhiều và dùng thường xuyên.

Riêng về muối, WHO ước tính trung bình một người trưởng thành hiện tiêu thụ khoảng 11g muối/ngày, cao gấp hơn 2 lần khuyến nghị (dưới 5g/ngày). Tại Việt Nam, ngoài thói quen nêm nếm nhiều nước mắm, bột canh, hạt nêm, người dân còn nạp một lượng lớn natri "ẩn" trong mì ăn liền, xúc xích, thịt chế biến và đồ hộp. Vì vậy, cảm giác "ăn không mặn" chưa chắc đồng nghĩa với việc khẩu phần natri trong ngày đang ở mức an toàn.

Bất cập từ nhãn dinh dưỡng mặt sau

Lượng natri "ẩn" trong mì ăn liền và các thực phẩm chế biến sẵn rất cao, khiến người tiêu dùng dễ nạp thừa muối mà không hay biết nếu không đọc kỹ nhãn dinh dưỡng. (Ảnh minh hoạ)

Khảo sát thực tế trên thị trường, TS. Lê Thị Hương Giang chỉ ra nhiều bất cập: Một chai latte 500 ml chứa tới 38g đường tổng số; một tô mì ăn liền 84g chứa tới 2.192 mg natri (chỉ một gói đã vượt ngưỡng khuyến nghị dưới 2.000 mg natri/ngày của WHO); một cây xúc xích cũng chứa hơn 600 mg natri.

Những chỉ số này đều được in trên bao bì, song phần lớn nằm ở mặt sau dưới dạng bảng số liệu chi tiết. Thực tế, người tiêu dùng khi đi mua sắm chỉ có vài giây để quyết định. Không phải ai cũng hiểu 2.000 mg natri tương đương bao nhiêu thìa muối, hay 38g đường trong một chai nước ngọt là nhiều hay ít. Khi người mua không để ý hoặc không biết cách diễn giải, các thông tin cảnh báo ở mặt sau gần như mất hoàn toàn tác dụng.

Theo TS. Lê Thị Hương Giang, an toàn thực phẩm ngày nay không chỉ dừng lại ở việc phòng chống ngộ độc hay tránh thực phẩm ôi thiu, nhiễm bẩn cấp tính. Khái niệm này cần được hiểu rộng hơn: kiểm soát những nguy cơ tích lũy âm thầm qua nhiều năm từ khẩu phần dư thừa muối, đường, chất béo xấu.

Do đó, việc áp dụng nhãn dinh dưỡng ở mặt trước bao bì với những biểu tượng, cảnh báo ngắn gọn, dễ hiểu như "cao đường", "cao natri", "cao chất béo bão hòa" sẽ giúp người mua nhận biết ngay lập tức. Ý nghĩa của nhãn cảnh báo không phải là cấm người dân sử dụng, mà nhằm bảo đảm quyền được biết thông tin một cách minh bạch, từ đó giúp người dân tự đưa ra lựa chọn có lợi cho sức khỏe.

Cần đưa vào khung pháp lý và chuẩn hóa thực thi

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc chỉ dựa vào giáo dục nhận thức là chưa đủ nếu môi trường thực phẩm không thay đổi. Điển hình như Chile, sau khi bắt buộc dán nhãn cảnh báo "cao đường, cao natri, cao chất béo bão hòa" ở mặt trước kèm kiểm soát quảng cáo, lượng tiêu thụ các nhóm thực phẩm không lành mạnh đã giảm rõ rệt. Tại Nhật Bản, dù phong trào giáo dục thực phẩm "Shokuiku" được triển khai sâu rộng và nhãn hàng quy đổi natri thành lượng muối tương đương, mức tiêu thụ muối bình quân vẫn cao, buộc quốc gia này phải tiếp tục ban hành hướng dẫn dán nhãn mặt trước vào năm 2026.

Hiện Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được hoàn thiện để trình Quốc hội khóa XVI xem xét tại kỳ họp thứ 2. Nhiều chuyên gia dinh dưỡng và y tế khuyến nghị đây là thời điểm rất phù hợp để luật hóa quy định ghi nhãn cảnh báo dinh dưỡng ở mặt trước bao bì đối với thực phẩm chế biến bao gói sẵn.

Để chính sách đạt hiệu quả thực chất, hệ thống nhãn mặt trước cần được xây dựng thống nhất, dựa trên tiêu chí khoa học, dễ tiếp cận và do cơ quan quản lý nhà nước chủ trì ban hành. Cùng với đó, công tác truyền thông dinh dưỡng phải tiếp tục được đẩy mạnh từ học đường đến cộng đồng, nhằm biến lựa chọn lành mạnh trở thành thói quen thường nhật của mỗi người dân.