Bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ: Toàn cảnh cuộc đua quyết định tương quan quyền lực

Đại hội giữa nhiệm kỳ của đảng Cộng hòa tại Dallas, bang Texas, Mỹ, sáng 10/9/2026, nơi Tổng thống Trump kêu gọi cử tri đoàn kết, tích cực đi bỏ phiếu vào ngày 3/11. Ảnh: Kyodo/TTXVN phát

Ngày 3/11, cử tri Mỹ sẽ quyết định đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát Quốc hội hay đảng Dân chủ giành lại ưu thế, qua đó tác động trực tiếp đến khả năng thực hiện chương trình nghị sự của Tổng thống Donald Trump trong hai năm cuối nhiệm kỳ.

Khoảng 210 triệu cử tri Mỹ đã đăng ký sẽ tham gia cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Dù Tổng thống Donald Trump không trực tiếp tranh cử, kết quả bỏ phiếu sẽ quyết định đảng nào nắm quyền kiểm soát Quốc hội Mỹ trong nửa sau nhiệm kỳ tổng thống của ông.

Quốc hội Mỹ gồm hai viện là Hạ viện và Thượng viện, có vai trò xây dựng luật pháp, phê chuẩn ngân sách liên bang và giám sát hoạt động của chính quyền. Vì vậy, kết quả bầu cử giữa nhiệm kỳ không chỉ phản ánh mức độ ủng hộ đối với tổng thống đương nhiệm mà còn quyết định dư địa chính trị để ông triển khai các chính sách trong thời gian còn lại của nhiệm kỳ.

1. Bầu cử giữa nhiệm kỳ là gì?

Bầu cử giữa nhiệm kỳ được tổ chức hai năm sau cuộc bầu cử tổng thống, tức vào giữa nhiệm kỳ tổng thống kéo dài bốn năm. Trong cuộc bầu cử năm nay, toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 trong tổng số 100 ghế Thượng viện sẽ được đưa ra tranh cử. Cử tri tại 36 bang cũng sẽ bầu thống đốc.

Ngoài ra, các cuộc bầu cử đặc biệt tại Florida và Ohio sẽ chọn người thay thế hai vị trí Thượng viện còn khuyết, trước đây do Marco Rubio và JD Vance đảm nhiệm, sau khi ông Rubio trở thành Ngoại trưởng và ông Vance được bầu làm Phó Tổng thống.

Các nghị sĩ Hạ viện đại diện cho từng khu vực bầu cử và có nhiệm kỳ 2 năm. Trong khi đó, mỗi bang có hai thượng nghị sĩ, không phụ thuộc quy mô dân số, với nhiệm kỳ 6 năm. Do nhiệm kỳ khác nhau, khoảng 1/3 số ghế Thượng viện được bầu lại sau mỗi 2 năm.

Bầu cử giữa nhiệm kỳ thường được xem như một cuộc trưng cầu ý kiến về thành tích của tổng thống. Theo Todd Belt, Giáo sư chuyên ngành quản lý chính trị tại Đại học George Washington, kể từ năm 1946, đảng của tổng thống thường mất trung bình 26,5 ghế tại Hạ viện trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, đồng thời cũng thường mất một số ghế tại Thượng viện.

Tuy nhiên, cuộc bầu cử không chỉ quyết định tương quan quyền lực ở Washington. Cử tri còn lựa chọn nghị sĩ cơ quan lập pháp bang, thống đốc và nhiều chức danh địa phương. Những cuộc bỏ phiếu về chính sách tại địa phương cũng có thể tác động trực tiếp đến đời sống thường ngày của người dân.

2. Đảng nào có thể kiểm soát Hạ viện và Thượng viện?

Hiện đảng Cộng hòa kiểm soát cả hai viện Quốc hội. Đảng Dân chủ cần giành thêm ít nhất 4 ghế tại Hạ viện và 4 ghế tại Thượng viện để giành quyền kiểm soát cả hai viện.

Hạ viện: Cuộc đua có thể được quyết định bởi vài chục ghế

Hạ viện có tổng cộng 435 ghế, trong đó một đảng cần nắm ít nhất 218 ghế để chiếm đa số.

Theo số liệu Al Jazeera công bố ngày 26/10, đảng Cộng hòa đang kiểm soát 218 ghế, đảng Dân chủ có 214 ghế và một nghị sĩ độc lập đứng về phía Cộng hòa. Hai ghế đang để trống, mỗi ghế trước đó thuộc về một đảng.

Do toàn bộ ghế Hạ viện đều được bầu lại sau mỗi hai năm, cán cân quyền lực có thể thay đổi đáng kể chỉ sau một cuộc bầu cử. Theo ông Belt, khoảng 35 cuộc đua tại các khu vực bầu cử có tính cạnh tranh cao có thể quyết định đảng nào giành đa số.

Ông dự báo đảng Dân chủ có thể giành thêm khoảng 15 ghế, dù việc phân chia lại ranh giới các khu vực bầu cử tại một số bang được cho là mang lại lợi thế cho đảng Cộng hòa ở chín khu vực bổ sung.

Những khu vực cạnh tranh sát sao thường có ý nghĩa quyết định bởi cử tri có xu hướng bỏ phiếu cho các ứng cử viên cùng một đảng trên nhiều cấp độ. Vì vậy, biến động trong cuộc đua Hạ viện cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả các cuộc bầu cử khác trên cùng địa bàn.

Thượng viện: Đường đến đa số khó khăn hơn với đảng Dân chủ

Thượng viện gồm 100 ghế, mỗi bang có hai thượng nghị sĩ. Năm nay, 33 ghế được bầu theo lịch thông thường và hai ghế được bầu bổ sung tại Florida và Ohio.

Trong số 35 ghế được đưa ra tranh cử, đảng Cộng hòa đang nắm 22 ghế, còn đảng Dân chủ nắm 13 ghế. Hiện đảng Cộng hòa có 53 thượng nghị sĩ; đảng Dân chủ có 45 người và hai thượng nghị sĩ độc lập cùng bỏ phiếu với phe Dân chủ, tạo thành khối 47 người.

Để giành quyền kiểm soát Thượng viện, đảng Dân chủ phải bảo vệ được các ghế đang nắm giữ và giành thêm ghế từ phe Cộng hòa. Theo cách tính trong bài phân tích, phe Dân chủ cần có thêm bốn ghế để đạt 51 ghế.

Nếu Thượng viện chia đều 50-50, đảng Cộng hòa vẫn có thể giữ quyền kiểm soát nhờ lá phiếu quyết định của Phó Tổng thống JD Vance khi hai bên hòa phiếu.

Một số cuộc đua đáng chú ý diễn ra tại Georgia, Michigan, New Hampshire, Maine và North Carolina. Các bang Ohio, Alaska và Iowa cũng có những cuộc cạnh tranh đáng quan tâm; trong khi Texas và Kansas ngày càng thu hút sự chú ý khi đảng Dân chủ tìm kiếm thêm cơ hội giành ghế.

Nhìn chung, đảng Dân chủ được đánh giá có cơ hội giành Hạ viện thuận lợi hơn so với Thượng viện, dù số cuộc đua cạnh tranh tại Thượng viện đang làm tăng khả năng thay đổi cán cân quyền lực.

3. Những vấn đề nào chi phối lá phiếu cử tri?

Chi phí sinh hoạt là mối quan tâm hàng đầu của cử tri Mỹ trong cuộc bầu cử lần này. Giá xăng dầu, chi phí nhà ở và bảo hiểm y tế tăng cao đang tạo thêm sức ép lên ngân sách các hộ gia đình.

Bên cạnh kinh tế, quyền sinh sản, vấn đề nhập cư và tình trạng dân chủ Mỹ cũng là những chủ đề quan trọng trong chiến dịch tranh cử.

Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, cùng sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) và các trung tâm dữ liệu, cũng làm dấy lên những tranh luận về an ninh, việc làm và chi phí năng lượng.

Theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew được thực hiện từ ngày 28/9 đến 4/10, 44% cử tri đã đăng ký cho biết sẽ ủng hộ ứng cử viên đảng Dân chủ tại khu vực của mình, so với 36% dành cho ứng cử viên đảng Cộng hòa. Khoảng 5% ủng hộ ứng cử viên khác và 15% chưa quyết định.

Khảo sát cũng cho thấy khác biệt đáng chú ý theo giới tính. Nam giới chia đều tỷ lệ ủng hộ hai đảng, ở mức 42% mỗi bên. Trong khi đó, tỷ lệ phụ nữ ủng hộ đảng Dân chủ là 45%, cao hơn mức 31% dành cho đảng Cộng hòa.

Tuy nhiên, kết quả khảo sát không đồng nghĩa với số ghế mà mỗi đảng sẽ giành được. Trong hệ thống bầu cử Mỹ, kết quả tại từng khu vực Hạ viện và từng bang trong cuộc đua Thượng viện mới là yếu tố trực tiếp quyết định quyền kiểm soát Quốc hội.

4. Điều gì xảy ra nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Quốc hội?

Nếu đảng Dân chủ giành được Hạ viện, Thượng viện hoặc cả hai viện, khả năng thực hiện chương trình nghị sự trong nước của Tổng thống Trump có thể bị hạn chế đáng kể.

Nếu mất Hạ viện, đảng Cộng hòa sẽ gặp khó khăn hơn trong việc thông qua các dự luật. Đảng Dân chủ có thể sử dụng các ủy ban của Hạ viện để điều tra hoạt động của chính quyền, giám sát việc sử dụng ngân sách liên bang và mở các thủ tục luận tội tổng thống.

Hạ viện là cơ quan có quyền khởi động thủ tục luận tội. Tuy nhiên, việc luận tội không đồng nghĩa tổng thống lập tức bị cách chức: quyết định bãi nhiệm cần được Thượng viện thông qua với ít nhất hai phần ba số phiếu.

Quyền kiểm soát Hạ viện cũng đem lại cho đảng Dân chủ lợi thế trong các cuộc thương lượng về ngân sách. Nếu hai viện không thống nhất được các dự luật chi tiêu, nguy cơ chính phủ liên bang phải đóng cửa một phần do thiếu ngân sách có thể gia tăng.

Nếu mất Thượng viện, đảng Cộng hòa sẽ gặp trở ngại trong việc thông qua các quyết định lập pháp và phê chuẩn nhân sự do tổng thống đề cử, bao gồm thẩm phán liên bang, quan chức nội các và đại sứ. Đây là vấn đề có ảnh hưởng lâu dài bởi các thẩm phán liên bang thường giữ chức vụ suốt đời.

Nếu đảng Dân chủ giành được cả hai viện, điều đó cũng không đồng nghĩa đảng này có thể tự do thực hiện toàn bộ chương trình chính trị của mình. Tổng thống vẫn có quyền phủ quyết các dự luật, trong khi việc bác bỏ quyền phủ quyết đòi hỏi đa số hai phần ba tại mỗi viện.

5. Khi nào có kết quả bầu cử?

Những kết quả đầu tiên dự kiến xuất hiện sau khi các điểm bỏ phiếu đầu tiên đóng cửa lúc 18 giờ ngày 3/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ, tức 23 giờ cùng ngày theo giờ GMT.

Tuy nhiên, kết quả sơ bộ trong đêm bầu cử chưa phải kết quả chính thức. Việc kiểm phiếu qua thư, phiếu tạm thời và các lá phiếu còn lại có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí vài tuần, tùy quy định và tiến độ kiểm phiếu tại từng bang.