Bê bối sữa công thức: Nhận diện những 'điểm mù' trong quản lý an toàn thực phẩm

Dây chuyền sản xuất sữa tại nhà máy của Tập đoàn Nestle ở Konolfingen, Thụy Sĩ. (Nguồn: THX/TTXVN)

Hàng loạt ông lớn trong ngành sữa thế giới đang chao đảo vì các đợt thu hồi sản phẩm trên diện rộng do lo ngại nhiễm độc tố.

Hàng tỷ USD giá trị vốn hóa đã "bốc hơi," nhưng quan trọng hơn cả, cuộc khủng hoảng này một lần nữa đặt ra câu hỏi lớn về quy trình kiểm soát chất lượng của những thương hiệu danh tiếng nhất.

Từ khủng hoảng niềm tin đến sự đứt gãy chuỗi cung ứng…

Chỉ trong vòng chưa đầy một tháng đầu năm 2026, thị trường sữa công thức toàn cầu đã chứng kiến liên tiếp nhiều vụ thu hồi sản phẩm quy mô lớn do nghi nhiễm cereulide - một độc tố nguy hiểm do vi khuẩn Bacillus cereus sinh ra.

Các vụ việc này đều liên quan đến những tập đoàn thực phẩm hàng đầu thế giới và đã khiến các nhà sản xuất sữa công thức dành cho trẻ em rơi vào tình trạng báo động.

Làn sóng thu hồi sản phẩm lan rộng khi “gã khổng lồ” sữa của Pháp Lactalis trở thành nhà sản xuất thứ tư phải ra lệnh thu hồi sữa công thức do lo ngại nhiễm độc tố, nối gót Nestlé, Danone và Hochdorf.

Nguyên nhân của các đợt thu hồi này được xác định liên quan đến một nguyên liệu đầu vào là dầu ARA. Nguyên liệu này bị nhiễm độc tố cereulide và đã được sử dụng trong bột nền để sản xuất sữa công thức.

Theo các thông báo chính thức, Lactalis đã phải thu hồi 6 lô sữa nhãn hiệu Picot tại 18 quốc gia do phát hiện độc tố cereulide trong nguyên liệu từ một "nhà cung cấp quốc tế." Động thái này diễn ra ngay sau khi Nestlé phải thu hồi sản phẩm tại gần 60 quốc gia.

Tương tự, Cơ quan Thực phẩm Singapore đã yêu cầu tập đoàn thực phẩm đa quốc gia Danone thu hồi sữa công thức Dumex Dulac 1 vào ngày 17/1 sau khi phát hiện độc tố cereulide.

Và đến ngày 23/1, Danone thông báo tự nguyện thu hồi một lô sữa Aptamil do hãng sản xuất và phân phối tại thị trường Anh, với cùng nguyên nhân. Lô sản phẩm bị thu hồi là Aptamil First Infant Formula, đóng gói 800g, có hạn sử dụng trước ngày 31/10.

Nhà sản xuất Thụy Sĩ Hochdorf cũng đã thu hồi khoảng 10.000 hộp sữa dê công thức Bimbosan sau khi truy xuất được nguồn gốc nhiễm bẩn là do dầu ARA từ một nhà cung cấp cũ.

Hậu quả kinh tế trước mắt của đợt khủng hoảng này là vô cùng nặng nề. Cổ phiếu của Danone có thời điểm đã giảm 8-10%, mức giảm mạnh nhất kể từ đợt sập giá do đại dịch COVID-19 vào tháng 3/2020. Trong khi đó, cổ phiếu của Cabio Biotech - nhà cung cấp dầu ARA tại Trung Quốc bị nghi ngờ liên quan đến vụ việc của Nestlé - cũng lao dốc gần 12%.

Thiệt hại không chỉ dừng lại ở các con số tài chính mà đã xuất hiện những báo cáo đáng lo ngại về sức khỏe của trẻ nhỏ. Tại Singapore, cơ quan chức năng ghi nhận một trường hợp trẻ có triệu chứng nhẹ "có khả năng liên quan" đến việc nhiễm độc tố cereulide. Tại Brazil, hai trẻ sơ sinh bị nôn mửa và tiêu chảy dai dẳng sau khi dùng sữa bị thu hồi.

Nghiêm trọng hơn, chính quyền Pháp đang điều tra vụ 2 trẻ sơ sinh tử vong sau khi sử dụng sản phẩm sữa của Nestlé, dù mối liên hệ trực tiếp chưa được xác nhận.

Cuộc điều tra hiện đang tập trung xác định nguyên nhân khiến 2 trẻ sơ sinh tử vong sau khi sử dụng sản phẩm sữa của tập đoàn Nestlé.

Cuộc khủng hoảng này cũng làm lộ rõ sự tổn thương sâu sắc của chuỗi cung ứng sữa toàn cầu.

Theo một nguồn tin trong ngành, ngành sữa công thức phụ thuộc quá lớn vào thương mại quốc tế và các nguyên liệu đặc thù. Việc thay thế nguyên liệu bị nhiễm bẩn - trong trường hợp này là dầu ARA - là vô cùng phức tạp và không thể thực hiện trong một sớm một chiều.

Nguồn tin này chia sẻ rằng các hãng không thể chỉ đơn giản thay thế thành phần này bằng thành phần khác vì quy trình sản xuất của họ đang xử lý các công thức chính xác đến từng chi tiết.

Vì vậy, các chất thay thế cần có thông số kỹ thuật y hệt như thành phần đang dùng, khiến các nhà sản xuất khó tìm được nguồn thay thế ngay lập tức.

Chính sự phụ thuộc vào một mắt xích nguyên liệu đặc thù như vậy đã khiến sự cố tại một nhà cung cấp nhanh chóng lan rộng ra toàn cầu, gây khó khăn cho việc khôi phục sản xuất và đe dọa nguồn cung tại các thị trường phụ thuộc vào nhập khẩu.

Gian hàng bán sữa bột và các sản phẩm từ sữa cho trẻ em ở Algiers. (Ảnh: Nguyễn An/TTXVN)

… và câu hỏi về quy trình kiểm soát chất lượng

Đây không phải là lần đầu tiên ngành sữa công thức đối mặt với khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng như vậy. Tình trạng hỗn loạn hiện nay gợi nhắc lại vụ bê bối rúng động vào năm 2022 liên quan đến nhà máy của Abbott Nutrition tại Mỹ, từng dẫn đến tình trạng thiếu hụt sữa nghiêm trọng.

Dù là vi khuẩn Cronobacter trong vụ việc của Abbott trước đây hay độc tố cereulide trong làn sóng thu hồi lần này, câu hỏi đặt ra là: Tại sao các hãng sữa lớn với quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ vẫn để xảy ra sai sót? Câu trả lời nằm ở những "điểm mù" trong quy định và thực thi kiểm soát chất lượng.

Thứ nhất, phương pháp lấy mẫu hiện tại của các hãng sữa mang tính xác suất rủi ro quá cao. Với quy mô sản xuất khổng lồ, các nhà sản xuất thường chỉ tự kiểm tra trên một mẫu rất nhỏ, chưa đến 1% tổng sản lượng.

Luật sư Samuel Geisler, người đại diện cho các gia đình nạn nhân trong vụ kiện Abbott, đã ví von quy trình này: "Nó giống như việc thò tay vào một hộp Lego lớn, bốc ra vài mảnh và nói rằng điều đó chứng minh không có mảnh Lego màu xanh nào trong hộp."

Sự phân bố không đồng đều của vi khuẩn hoặc độc tố trong bột khô khiến việc xét nghiệm âm tính trên mẫu thử không thể đảm bảo an toàn cho toàn bộ lô hàng.

Thứ hai là sự chủ quan trong việc phân loại rủi ro nguyên liệu. Theo các chuyên gia trong ngành, quy trình kiểm soát rủi ro của các hãng thường dựa trên quy tắc phân tích mối nguy (HACCP), trong đó phân loại nguyên liệu từ rủi ro thấp đến cao.

Trong các vụ việc mới nhất, dầu ARA được xếp vào nhóm "nguyên liệu rủi ro thấp," do đó nó chỉ được kiểm tra định kỳ thay vì kiểm tra nghiêm ngặt từng lô như sữa nguyên liệu. Sự chủ quan này đã khiến độc tố không được phát hiện kịp thời cho đến khi sản phẩm đã đến tay người tiêu dùng.

Cuối cùng là những lỗ hổng nghiêm trọng trong quy định. Để hiểu rõ vấn đề này, cần nhìn lại lịch sử quản lý của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA).

Năm 2014, FDA đã ban hành quy định yêu cầu các nhà sản xuất sữa công thức phải lấy 30 mẫu thử nghiệm từ mỗi lô hàng để kiểm tra vi khuẩn Cronobacter. Tuy nhiên, quy định này lại mắc phải một sai lầm: không định nghĩa rõ kích thước của một "lô" là bao nhiêu.

Lợi dụng kẽ hở này, các doanh nghiệp đã tối đa hóa kích thước lô hàng để giảm thiểu chi phí và tần suất xét nghiệm.

Ông Scott Donnelly, cựu giám đốc an toàn thực phẩm của Abbott, người từng làm chứng trong vụ kiện chống lại Abbott, đã chỉ ra một thực tế rằng FDA gần như để cho ngành sữa công thức tự định nghĩa thế nào là một “lô.”

Đối với Abbott, một lô có thể lên tới 300.000 pound (khoảng 136 tấn). Việc gộp chung một lượng sản phẩm khổng lồ vào một lô đồng nghĩa với việc tỷ lệ mẫu được kiểm tra trên tổng sản lượng là cực thấp, khiến khả năng phát hiện mầm bệnh trở nên vô cùng nhỏ bé.

Ông Donnelly khẳng định: "Kết quả cuối cùng là việc xét nghiệm vi sinh đối với các mầm bệnh là không đầy đủ."

Những vụ bê bối liên tiếp từ năm 2022 đến nay là lời cảnh báo đanh thép rằng, ngay cả với những quy trình hiện đại nhất, "điểm mù" trong an toàn vệ sinh thực phẩm vẫn tồn tại.

Bài học rút ra là sự phụ thuộc vào quy trình tự kiểm tra của doanh nghiệp là chưa đủ. Dù trách nhiệm cuối cùng thuộc về nhà sản xuất, nhưng rõ ràng cần có những quy định giám sát chặt chẽ hơn để đảm bảo an toàn cho nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất là trẻ sơ sinh./.

(TTXVN/Vietnam+)