Bên trong một 'lò luyện gaokao': Khi giáo dục thành cuộc đua khốc liệt ở Trung Quốc

Đằng sau những bảng vàng thành tích là áp lực thi cử ngày càng lớn và cuộc tranh luận về giới hạn của nền giáo dục nặng thành tích. Ảnh: VCG

Khi chuông báo thức reo lúc 5 giờ 30 sáng, Alan Wang và các bạn cùng trường gồm khoảng 4.000 học sinh chỉ có đúng 8 phút để thức dậy, dọn giường ký túc xá và tập trung trên sân để tham gia chạy bộ buổi sáng 1,6km, bắt đầu lúc 5 giờ 38 phút.

Sau đó là một ngày học tập mệt mỏi kéo dài 16 tiếng, hiếm khi kết thúc trước 10 giờ tối. Đến 10 giờ 10 phút, đèn trong ký túc xá tắt và mọi người đều được yêu cầu đi ngủ.

Đó là cuộc sống của Wang và các bạn, bảy ngày một tuần, trong suốt ba năm học, trừ các ngày lễ và ngày nghỉ hàng tháng, tại trường Trung học số 2 Hengshui ở tỉnh Hà Bắc, được cậu chia sẻ với The Straits Times.

Mục tiêu của lịch học cực kỳ nghiêm ngặt này là để đạt điểm đủ cao trong kỳ thi Cao khảo (gaoko) - kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia của Trung Quốc, để giành được một suất vào một trong những trường đại học danh tiếng nhất cả nước, đứng đầu là Đại học Thanh Hoa và Đại học Bắc Kinh.

Ở Trung Quốc, những nơi như Hengshui được gọi bằng cái tên quen thuộc: “gaokao factory” - “lò luyện gaokao”. Đó là các trường trung học nổi tiếng với mô hình quản lý kiểu quân đội, cường độ học tập cực cao và thành tích vượt trội trong kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia, kỳ thi được xem là khắc nghiệt nhất thế giới.

Chương trình giảng dạy của Hengshui được thiết kế để tối đa hóa thời gian học tập mỗi ngày của học sinh. Ảnh: VCG

Trong nhiều năm, mô hình này từng được ca ngợi là “cỗ máy đổi đời” cho hàng triệu học sinh nghèo Trung Quốc. Nhưng cùng với sự nổi tiếng, nó cũng trở thành biểu tượng cho áp lực học đường, khủng hoảng tâm lý và những giới hạn ngày càng lộ rõ của nền giáo dục quá nặng thi cử.

Một ngày ở “nhà máy gaokao”

Trong bài viết “Inside China’s Gaokao Factory”, tạp chí The World of Chinese cũng kể lại trải nghiệm của một nữ sinh từng chuyển tới học tại trường Trung học số 2 Hengshui - “lò luyện thi” nổi tiếng nhất Trung Quốc.

Ngay từ ngày đầu tiên, em đã bị choáng ngợp bởi bầu không khí gần như quân sự trong trường.

Ký túc xá sạch sẽ tuyệt đối. Chăn màn được gấp vuông vức như “miếng đậu phụ”, ga giường không được có nếp nhăn. Đồ đạc phải đặt đúng vị trí quy định. Hành lang lớp học luôn sáng đèn và học sinh gần như không rời mắt khỏi sách vở. Thậm chí, học sinh còn vừa ăn vừa giải đề thi thử để tiết kiệm thời gian.

Học sinh tranh thủ học bài trong phòng ký túc xá vào giờ ngủ trưa. Ảnh: VCG

“Chúng em chỉ có 15 phút để ăn sáng và ăn tối, và 20 phút cho bữa trưa. Tất cả thời gian còn lại đều dành cho việc học”.

Mọi thứ đều được tính bằng từng phút.

Gaokao - kỳ thi định đoạt tương lai

Sự tồn tại của những “lò luyện thi” như Hengshui phản ánh vị trí đặc biệt của kỳ thi gaokao trong xã hội Trung Quốc.

Được tổ chức mỗi năm vào tháng 6, gaokao là kỳ thi tuyển sinh đại học mang tính quyết định đối với tương lai của hàng triệu học sinh. Năm 2025, khoảng 13,35 triệu học sinh tham dự kỳ thi này. Tuy nhiên, tỷ lệ được nhận vào các trường hàng đầu như Đại học Thanh Hoa hay Đại học Bắc Kinh vẫn cực kỳ thấp.

Trong nhiều gia đình Trung Quốc, đặc biệt ở nông thôn, gaokao được xem là con đường công bằng nhất để thay đổi số phận. Chính vì vậy, những trường như Hengshui thu hút học sinh từ khắp nơi đổ về. Nhiều người chuyển trường vào năm cuối trung học với hy vọng cải thiện điểm số thông qua chế độ học tập hà khắc nhưng hiệu quả.

Gaokao là kỳ thi tuyển sinh đại học mang tính quyết định đối với tương lai của hàng triệu học sinh Trung Quốc. Ảnh: AFP

Trong thời kỳ đỉnh cao, mô hình Hengshui từng được xem là huyền thoại giáo dục. Các trường thuộc hệ thống này liên tục đưa hàng trăm học sinh vào Đại học Thanh Hoa và Bắc Kinh mỗi năm.

Thành công ấy khiến nhiều địa phương Trung Quốc tìm cách sao chép mô hình “luyện thi quân đội”: quản lý thời gian nghiêm ngặt, học tập cường độ cao và đặt thành tích thi cử lên trên mọi yếu tố khác.

“Cỗ máy thi cử” và khủng hoảng tinh thần

Tuy nhiên, phía sau những bảng vàng thành tích là áp lực khổng lồ đối với học sinh.

Nữ sinh trong bài viết của The World of Chinese kể rằng em dần đánh mất cảm giác về thế giới bên ngoài, sống như “một con rối bị điều khiển”.

Những ngày nghỉ hiếm hoi mỗi tháng trở thành khoảnh khắc quý giá nhất. Học sinh tranh thủ rời khỏi khuôn viên trường, đi siêu thị mua đồ ăn vặt, thuê phòng khách sạn ngủ một đêm và tận hưởng vài giờ tự do ngắn ngủi trước khi quay lại guồng quay học tập.

Phía sau những bảng vàng thành tích là áp lực khổng lồ đối với học sinh. Ảnh: VCG

Áp lực tích tụ khiến nhiều học sinh rơi vào khủng hoảng tâm lý.

“Em bắt đầu khóc ngay khi giờ tự học bắt đầu, nhưng tay vẫn không ngừng làm bài”, nữ sinh kể. Có thời điểm em bỏ ăn để dùng cơn đau thể xác lấn át sự kiệt quệ tinh thần.

Những câu chuyện như vậy không còn hiếm trong xã hội Trung Quốc.

Trên các diễn đàn mạng xã hội và Reddit, nhiều cựu học sinh gaokao mô tả trải nghiệm này như một dạng “rối loạn lo âu học đường”. Có người cho biết nhiều năm sau khi tốt nghiệp vẫn thường xuyên gặp ác mộng về kỳ thi đại học.

Một số ý kiến cho rằng mô hình này khiến học sinh giỏi làm bài thi nhưng thiếu tư duy sáng tạo, khả năng phản biện và động lực học tập dài hạn.

Khi mô hình Hengshui bắt đầu hụt hơi

Những năm gần đây, vị thế của Hengshui cũng bắt đầu bị đặt dấu hỏi.

Theo các số liệu lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc, số học sinh của Hengshui được nhận vào Đại học Thanh Hoa và Bắc Kinh đã giảm mạnh so với giai đoạn đỉnh cao trước đây. Trong khi Trung Quốc cũng bắt đầu thừa nhận áp lực quá lớn của hệ thống giáo dục hiện tại.

Những năm gần đây, nước này triển khai chính sách “giảm kép”, siết hoạt động dạy thêm và giảm bài tập nhằm hạ nhiệt áp lực học đường. Bộ Giáo dục Trung Quốc cũng nhiều lần kêu gọi hạn chế thi cử quá mức và chú trọng hơn tới sự phát triển toàn diện của học sinh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh gaokao vẫn là cánh cửa cạnh tranh khốc liệt nhất để bước vào tầng lớp tinh hoa, áp lực này gần như chưa thể biến mất.

Giấc mơ đổi đời và bài toán chưa có lời giải

Dù gây tranh cãi, “lò luyện gaokao” vẫn tiếp tục tồn tại bởi nó phản ánh chính logic vận hành của xã hội Trung Quốc hiện đại: cạnh tranh cực cao, cơ hội phân tầng rõ rệt và niềm tin rằng giáo dục là con đường quan trọng nhất để thay đổi cuộc đời.

Học sinh ở Hengshui thường tham gia các buổi cổ vũ tinh thần, nơi các em hô vang các khẩu hiệu để tự động viên bản thân trước kỳ thi gaokao. Ảnh VCG

Nhiều học sinh vẫn chấp nhận bước vào guồng quay ấy với hy vọng đổi lấy một tương lai tốt hơn.

Nữ sinh trong câu chuyện cuối cùng đã rời Hengshui để trở về trường cũ ôn thi. Nhưng em thừa nhận trải nghiệm đó vẫn thay đổi mình mãi mãi.

“Em sẽ không là con người hôm nay nếu không có quãng thời gian ấy”, cô viết.

Trong khi đó, Alan Wang nhấn mạnh: “Chúng em có một câu nói phổ biến trong giới sinh viên: một khi đã nếm trải đủ cay đắng, thì mọi khó khăn sau này đều sẽ thấy ngọt ngào”.