Béo phì không chỉ do ăn nhiều, cần hiểu đúng để bảo vệ sức khỏe

Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, phóng viên báo Sức khỏe & Đời sống đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. BS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia tìm hiểu đúng nguyên nhân, hệ lụy và phân biệt các thể béo phì giúp mỗi người chủ động phòng ngừa, kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm nguy hiểm.

PGS.TS. BS. Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, phục hồi dinh dưỡng và kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia.

Phóng viên (PV): Thưa PGS., trong bối cảnh tỷ lệ thừa cân, béo phì ngày càng gia tăng, nhiều người vẫn cho rằng nguyên nhân chủ yếu chỉ do ăn nhiều và ít vận động. Từ góc nhìn chuyên môn, ông đánh giá đâu là những nguyên nhân chính dẫn đến béo phì hiện nay và béo phì gây ra những hệ lụy gì?

PGS.TS. BS. Nguyễn Trọng Hưng: Hiện nay, tình trạng thừa cân, béo phì đang ở mức báo động và ngày càng phổ biến ở mọi lứa tuổi, mọi vùng miền từ thành thị đến nông thôn.

Nguyên nhân phổ biến nhất gây ra béo phì là mất cân bằng năng lượng, tức năng lượng ăn vào vượt quá nhu cầu của cơ thể trong thời gian dài. Khi đó, năng lượng dư thừa sẽ được tích trữ dưới dạng mỡ. Trong nhóm nguyên nhân này, dinh dưỡng không hợp lý đóng vai trò trung tâm.

Việc ăn quá nhiều so với nhu cầu, chế độ ăn "giàu" năng lượng có thể đến từ chất đạm, chất béo, chất bột đường hoặc từ tất cả, thói quen ăn uống mang tính gia đình và sự chủ quan của người ăn nhiều đều làm gia tăng nguy cơ béo phì. Bên cạnh đó, yếu tố gia đình cũng có vai trò quan trọng. Thực tế cho thấy có khoảng 80% người béo phì có cha hoặc mẹ béo phì và 18-50% người béo phì có cả cha và mẹ béo phì.

Thêm nữa, nhóm nguyên nhân nội tiết, bao gồm các rối loạn như tổn thương vùng hạ đồi, hội chứng béo phì - sinh dục, suy giáp, cường thượng thận, u tụy tiết insulin và hội chứng buồng trứng đa nang gây nguy cơ tăng cân do liên quan trực tiếp đến rối loạn hormone.

Béo phì không chỉ do ăn nhiều mà còn do các nguyên nhân khác nhau.

Ngoài ra, việc sử dụng một số loại thuốc như hormone steroid, thuốc kháng trầm cảm cổ điển, thuốc chống loạn thần có thể gây tăng cân. Các yếu tố khác như lối sống tĩnh tại, ít vận động... cũng gây tăng cân. Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn bệnh nhân béo phì không chỉ có một nguyên nhân đơn lẻ mà là sự phối hợp của nhiều yếu tố cùng lúc.

Người thừa cân, béo phì có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn rõ rệt so với người có cân nặng bình thường, đặc biệt là các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp, ung thư và các bệnh lý xương khớp. Béo phì còn tạo ra gánh nặng kinh tế - xã hội do chi phí dành cho điều trị các bệnh liên quan đến béo phì tăng cao, năng suất lao động giảm do người bệnh thường xuyên mệt mỏi, giảm sức bền và khả năng làm việc.

Về chất lượng cuộc sống, người béo phì thường cảm thấy bức bối, nặng nề, tê buốt tay chân, làm việc nhanh mệt và phải bỏ ra nhiều công sức hơn để hoàn thành các hoạt động thường ngày. Những hệ lụy này khiến béo phì không còn là vấn đề cá nhân mà trở thành thách thức y tế cộng đồng.

Phóng viên (PV): Nhiều bạn đọc thắc mắc về béo phì nội tạng, béo phì dưới da và béo phì do rối loạn nội tiết là như thế nào. Xin PGS giải đáp và cho biết mức độ ảnh hưởng của từng dạng đối với sức khỏe?

PGS.TS. BS. Nguyễn Trọng Hưng: Béo phì nội tạng là tình trạng mỡ tích tụ sâu bên trong ổ bụng, bao quanh các cơ quan quan trọng như gan, ruột, dạ dày, tim, thận và tuyến tụy. Loại mỡ này không dễ nhìn thấy, hay bị bỏ qua nhưng lại hoạt động trao đổi chất mạnh, giải phóng hormone và các chất gây viêm.

Mặc dù cơ thể vẫn cần một lượng mỡ nội tạng nhất định như lớp đệm và bảo vệ các cơ quan nội tạng nhưng khi vượt quá ngưỡng an toàn (khoảng 10% tổng lượng mỡ cơ thể) lại làm tăng đáng kể nguy cơ mắc các bệnh lý như đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch, tăng huyết áp, hội chứng chuyển hóa và một số loại ung thư. Việc đánh giá mỡ nội tạng thường dựa trên chỉ số khối cơ thể (BMI-Body Mass Index), vòng eo, tỷ lệ eo/hông, và tỷ lệ eo/chiều cao.

Trong khi đó, béo phì dưới da là tình trạng mỡ tích tụ ngay dưới lớp da, lớp mỡ có thể dễ dàng phát hiện hơn qua nhìn, sờ, véo…. Mỡ dưới da cũng có vai trò đệm, cách nhiệt, dự trữ năng lượng và hỗ trợ dẫn truyền mạch máu, thần kinh. Tuy mỡ dưới da ít nguy hiểm hơn mỡ nội tạng, nhưng khi tích tụ quá nhiều, mỡ dưới da vẫn làm tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính và ảnh hưởng đến khả năng vận động.

Đối với béo phì do nội tiết, đây là tình trạng tăng cân liên quan đến rối loạn hormone. Một số bệnh lý như hội chứng Cushing, suy giáp, hội chứng buồng trứng đa nang, u tụy tiết insulin hoặc thiếu hormone tăng trưởng có thể gây béo phì. Ngược lại, chính béo phì cũng làm rối loạn hoạt động nội tiết.

Phóng viên (PV): Tình trạng béo phì thực sự gây ra nhiều hệ lụy nguy hiểm cho sức khỏe, vậy theo PGS., cần làm gì để phòng ngừa và kiểm soát béo phì hiệu quả?

PGS.TS. BS. Nguyễn Trọng Hưng: Phòng ngừa béo phì cần tiếp cận toàn diện và lâu dài. Trước hết là duy trì lối sống năng động, tăng cường hoạt động thể lực phù hợp để tăng tiêu hao năng lượng và hạn chế tích tụ mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng.

Chế độ ăn uống cần cân đối, phù hợp với nhu cầu của cơ thể, tránh ăn quá mức và hạn chế thực phẩm giàu chất béo, chất bột đường, chất đạm. Giấc ngủ đầy đủ và chất lượng giúp điều hòa hormone, trong khi quản lý căng thẳng có vai trò quan trọng vì stress kéo dài làm tăng hormone cortisol, yếu tố thúc đẩy tích trữ mỡ. Bên cạnh đó, hạn chế rượu bia giúp giảm lượng calo "rỗng" và giảm gánh nặng cho gan, cơ quan đóng vai trò trung tâm trong chuyển hóa chất béo. Với những người đã thừa cân, béo phì hoặc có yếu tố nguy cơ, việc theo dõi các chỉ số cơ thể và thăm khám y tế định kỳ giúp phát hiện sớm các rối loạn chuyển hóa và nội tiết để có hướng can thiệp phù hợp.

Trân trọng cảm ơn PGS!

Lê Thu Lương (thực hiện)