Bí ẩn dưới lòng đất thủ đô Helsinki: Chiến lược phục hồi quốc gia của Phần Lan

Theo tạp chí Modern Diplomacy, hệ thống này là kết quả của chính sách quốc gia được duy trì trong nhiều thập kỷ, theo đó các tòa nhà dân cư và thương mại quy mô lớn đều phải xây dựng hầm trú ẩn bên dưới. Chính sách này phản ánh những lo ngại an ninh mang tính lịch sử của Phần Lan cũng như vị trí địa lý sát cạnh Nga.

'Thành phố ngầm' dưới lòng Helsinki

Phần Lan hiện sở hữu một trong những hệ thống phòng thủ dân sự lớn nhất thế giới với hàng chục nghìn hầm trú ẩn nằm sâu dưới lòng đất tại các thành phố như Helsinki. Nổi bật trong số đó là hầm trú ẩn dân sự Merihaka, có khả năng chứa khoảng 6.000 người, nằm sâu 25m dưới lòng đất.

Điểm đặc biệt của mô hình thành phố ngầm ở Phần Lan là thiết kế “lưỡng dụng”. Các hầm trú ẩn này không phải những boongke bị bỏ hoang mà được sử dụng hằng ngày như nhà thi đấu, phòng gym, sân chơi hoặc trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Trong tình huống khẩn cấp, chúng có thể được chuyển đổi thành nơi trú ẩn chỉ trong vòng 72 giờ.

Khác với nhiều nước phương Tây, Phần Lan không xem phòng thủ dân sự là biện pháp ứng phó tạm thời mà đưa nó trở thành một phần bình thường trong quy hoạch đô thị. Theo quy định, các công trình vượt một quy mô nhất định đều phải xây dựng hầm trú ẩn và chi phí được tính trực tiếp vào dự án xây dựng. Nhờ đó, Phần Lan hiện có hơn 50.000 hầm trú ẩn trên toàn quốc.

Cách tiếp cận này phản ánh một logic chiến lược rộng hơn: năng lực phòng thủ không chỉ nằm ở quân đội, mà còn ở thiết kế đô thị và khả năng duy trì đời sống dân sự trong khủng hoảng.

Nhu cầu toàn cầu gia tăng

Trong bối cảnh chiến tranh hiện đại ngày càng gắn với máy bay không người lái (UAV), tên lửa tầm xa và các cuộc tấn công vào hạ tầng dân sự, mô hình và công nghệ hầm trú ẩn của Phần Lan đang thu hút sự quan tâm mạnh mẽ từ nhiều quốc gia.

Các đoàn nghiên cứu từ Ukraine, Ba Lan và nhiều quốc gia vùng Vịnh cùng với các tổ chức quốc tế và giới quy hoạch hạ tầng đã tới Helsinki để nghiên cứu mô hình này.

Đối với Ukraine - quốc gia liên tục hứng chịu các cuộc tập kích bằng tên lửa và UAV - mô hình Phần Lan được xem như bản thiết kế thực tế cho việc kết hợp đời sống dân sự với bảo vệ thời chiến. Trong khi đó, Ba Lan cũng đang đẩy mạnh tái thiết hệ thống phòng thủ dân sự sau nhiều thập niên bị xem nhẹ.

Tuy nhiên, quá trình này cũng bộc lộ một bài toán lớn: các tiêu chuẩn trú ẩn nghiêm ngặt giúp tăng an toàn nhưng đồng thời làm chi phí xây dựng tăng cao, dẫn tới phản ứng từ các nhà phát triển bất động sản. Đây được xem là thách thức mà nhiều quốc gia sẽ phải đối mặt nếu muốn nhân rộng mô hình Phần Lan.

Sự thay đổi lớn trong tư duy an ninh

Sự quan tâm ngày càng tăng đối với mô hình hầm trú ẩn kiểu Phần Lan cho thấy một sự chuyển dịch sâu sắc trong cách các quốc gia nhìn nhận vấn đề an ninh.

Phòng thủ dân sự không còn bị xem là "di sản Chiến tranh Lạnh", mà đang trở thành một thành tố cốt lõi của khả năng phục hồi quốc gia trong thời đại chiến tranh bằng tên lửa, UAV và các cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng trọng yếu.

Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa quy hoạch đô thị hiện đại đang mang màu sắc quân sự nhiều hơn, ngay cả trong thời bình. Các thành phố ngày càng được thiết kế với giả định rằng đời sống dân sự phải có khả năng tiếp tục vận hành ngay cả khi đối mặt các mối đe dọa trực tiếp chứ không phải là sơ tán khỏi khu vực.

Nếu xu hướng này tiếp tục, giới phân tích cho rằng ba thay đổi lớn có thể xuất hiện.

Thứ nhất, hạ tầng ngầm sẽ trở thành một ngành xây dựng chiến lược mới, đặc biệt tại châu Âu, Trung Đông và những khu vực đối mặt rủi ro địa chính trị cao.

Thứ hai, các tiêu chuẩn phòng thủ dân sự nhiều khả năng sẽ dần chuyển từ khuyến nghị tự nguyện sang yêu cầu bắt buộc trong quy hoạch xây dựng ở nhiều quốc gia.

Thứ ba, thế giới có thể hình thành khoảng cách mới giữa những nước sở hữu hạ tầng chống chịu tích hợp và những nước chưa có sự chuẩn bị tương tự. Các quốc gia thuộc nhóm đầu sẽ có khả năng duy trì ổn định xã hội và kinh tế tốt hơn trong khủng hoảng, trong khi nhóm còn lại có nguy cơ chịu tổn thất lớn hơn khi xảy ra xung đột hoặc bất ổn.

Về lâu dài, mô hình của Phần Lan cho thấy khái niệm an ninh quốc gia đang được mở rộng: sức mạnh không còn chỉ được đo bằng năng lực quân sự, mà còn bằng khả năng duy trì đời sống dân sự ngay cả dưới lòng đất trong điều kiện chiến tranh hiện đại.