Bí ẩn những vòng tròn đá hơn 176.000 tuổi trong lòng hang sâu ở Pháp

Nằm trên hẻm núi Aveyron thuộc tỉnh Tarn-et-Garonne ở phía tây nam nước Pháp, hang Bruniquel từng là một địa danh chìm trong im lặng suốt hàng trăm nghìn năm. Song vào năm 1990, sự im lìm tưởng như vĩnh cửu ấy chính thức bị đánh động, khi bước chân của các nhà thám hiểm chạm tới chiều sâu của lòng hang. 

Tại vị trí cách cửa hang tới 336 m, vượt xa điểm mà ánh sáng Mặt Trời có thể chạm tới, mặt đất không còn mang hình thù địa chất tự nhiên mà hiện ra như một quần thể kiến trúc được sắp đặt có chủ đích. Sự xuất hiện của hàng trăm khối đá được xếp chồng ngay ngắn trong bóng tối đã lập tức đặt ra một dấu hỏi lớn cho ngành khảo cổ thế giới.

Tuyệt tác bị vùi lấp suốt 176.000 năm 

Quần thể đặc biệt này bao gồm 6 cấu trúc riêng biệt được tạo nên hoàn toàn từ những đoạn măng đá bị bẻ gãy. Trong đó, 2 cấu trúc dạng vòng tròn nổi bật với kích thước lần lượt là 6,7mx4,5 m và 2,2mx2,1 m. 

4 đống măng đá nhỏ hơn được phân bố xung quanh, với 2 đống nằm bên trong và 2 đống nằm phía ngoài vòng tròn lớn. Thống kê của Viện Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp cho thấy, có khoảng 400 mảnh măng đá với tổng chiều dài 112 m và khối lượng ước tính lên đến 2,2 tấn đã được sử dụng. 

Quần thể đặc biệt sâu trong lòng hang Bruniquel được tạo nên hoàn toàn từ những đoạn măng đá bị bẻ gãy. Ảnh: Jacques Jaubert và các cộng sự.

Điều đó cho thấy, các kiến trúc sư thời tiền sử đã cẩn thận xếp chúng thành nhiều lớp, đồng thời chêm các đoạn đá ngắn vào bên trong để giữ vững kết cấu và dựng đứng nhiều mảnh đá ở mép ngoài làm trụ chống. Trước một phát hiện chưa từng có tiền lệ, các nhà nghiên cứu đã phải dùng thuật ngữ hoàn toàn mới để gọi các mảnh măng đá được chế tác này là speleofacts.

Theo thời gian, lớp khoáng chất canxi đã từ từ bao phủ và niêm phong toàn bộ công trình dưới một lớp vỏ đá tự nhiên. Lớp vỏ này hoạt động như một chiếc đồng hồ địa chất chính xác. 

Năm 2013, nhóm nghiên cứu do nhà khoa học Jacques Jaubert từ Đại học Bordeaux (Pháp) dẫn đầu đã quay trở lại hiện trường để tiến hành đo niên đại phần đỉnh măng đá, phần canxi tái tạo và các mảnh xương bị cháy. Kết quả được công bố trên tạp chí khoa học Nature năm 2016 xác định công trình được xây dựng vào khoảng 176.500 năm trước. 

Mốc thời gian này mang ý nghĩa vô cùng quan trọng bởi vào thời điểm đó, người Tinh khôn (hay người Hiện đại - Homo Sapien) chưa hề xuất hiện tại châu Âu, qua đó khẳng định chủ nhân duy nhất của công trình chính là người Neanderthal cổ đại. 

Phát hiện này đã xô đổ mọi kỷ lục trước đó, đẩy mốc thời gian con người bắt đầu chinh phục hang sâu từ khoảng 38.000 năm tại hang Chauvet lùi xa thêm hơn 130.000 năm.

Ngọn lửa thắp sáng 336 m dưới lòng đất

Để có thể thao tác trong không gian mịt mù cách cửa hang hàng trăm mét, những người thợ thời tiền sử bắt buộc phải mang theo và duy trì ngọn lửa liên tục. Dấu vết của lửa hiện diện rõ nét trên cả 6 cấu trúc với 57 mảnh đá bị biến đổi sang màu đỏ và 66 mảnh bị ám đen, cùng với các mảnh xương động vật bị cháy dở. 

Các nhà nghiên cứu đã phải dùng thuật ngữ hoàn toàn mới để gọi các mảnh măng đá được chế tác này là speleofacts. Ảnh: Luc-Henri Fage/SSAC.

Giới khoa học nhanh chóng loại trừ khả năng đá bị ố do nước nhỏ từ trần hang vì không tìm thấy dấu vết tương ứng trên vòm trần. Phân tích bằng kỹ thuật quang phổ Raman còn xác nhận các mảnh xương đã trải qua quá trình đốt cháy có kiểm soát. 

Nhà cổ nhân học John Hawks nhận định, đây là những đốm lửa nhỏ được nhóm ngay trên bề mặt cấu trúc đá để chiếu sáng, mang tính chất tương tự những ngọn nến trong nhà thờ hơn là một bếp lửa sinh hoạt gia đình.

Một vấn đề nảy sinh là lối đi hiện đại dẫn vào hang yêu cầu các nhà thám hiểm phải trang bị mũ bảo hiểm, dây đu chuyên dụng và bản đồ chi tiết. Đây rõ ràng không phải là con đường mà người Neanderthal từng di chuyển. 

Tuy nhiên, bí ẩn này phần nào được hé lộ bởi một nghiên cứu do chuyên gia Kim Génuite dẫn đầu, được công bố trên tạp chí Quaternary Science Reviews. Nghiên cứu đã áp dụng công nghệ quét 3D, bản đồ địa mạo kết hợp phương pháp đo điện trở suất để dựng lại cửa hang cổ đại. 

Kết quả cho thấy lối vào ban đầu cao chưa đầy 2 m và nhanh chóng chìm vào bóng tối phía sau. Một trận sạt lở đá lớn đã bịt kín hoàn toàn hệ thống hang động này trước mốc 142.900 năm trước, một bằng chứng độc lập củng cố thêm độ chính xác cho niên đại của các vòng tròn đá.

Mô hình 3D phục dựng lại cửa và toàn bộ cấu trúc đá bên trong hang Bruniquel. Nguồn: Xavier Muth – Get in Situ, Archéotransfert – SHS-3D, 3D imaging by Pascal Mora.

Dù kỹ thuật xây dựng và tuổi đời của công trình đã được làm sáng tỏ, mục đích thực sự của nó vẫn là một câu hỏi mở đối với các nhà khảo cổ. Sự trống rỗng kỳ lạ bên trong căn phòng khiến công cuộc tìm kiếm lời giải trở nên vô cùng gian nan khi không có bất kỳ công cụ bằng đá, hài cốt hay rác thải sinh hoạt nào được tìm thấy. 

Những giả thuyết như nơi trú ẩn qua mùa đông giá lạnh, không gian thực hành nghi lễ hay khu vực sinh hoạt cộng đồng vẫn chỉ dừng lại ở mức dự đoán. Sự bí ẩn này tương tự cấu trúc gỗ được đẽo gọt có niên đại 476.000 năm tại thác Kalambo ở Zambia, một công trình rõ ràng có sự can thiệp của con người nhưng không ai rõ mục đích. 

Sau cùng, những vòng tròn đá tại Bruniquel vẫn lặng lẽ lưu giữ chuỗi quyết định bí ẩn của một trí tuệ cổ xưa, nơi ai đó trong bóng đêm mịt mùng đã nhấc từng mảnh đá, tính toán vị trí và đặt xuống chuẩn xác đến 400 lần.