Bí ẩn trên 54 mũi tên 9.000 năm tuổi khiến khảo cổ học 'bó tay'

Trong hơn 1.000 năm thời kỳ Đồ đá mới, những người chăn nuôi sống tại miền Trung Anatolia, thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, đã tạo ra một truyền thống đặc biệt: khắc những hình học kỳ lạ lên mũi tên bằng đá obsidian. Tập tục này chưa từng được ghi nhận ở khu vực nào khác trên thế giới.

Obsidian là một loại thủy tinh núi lửa có màu đen bóng và có thể tạo ra những cạnh sắc hơn nhiều loại đá thông thường. Vì vậy, vật liệu này từng được người tiền sử sử dụng rộng rãi để chế tạo công cụ và vũ khí. Riêng tại miền Trung Anatolia, các nhà khảo cổ đã tìm thấy hàng nghìn mũi tên obsidian, nhưng chỉ một số rất ít được chạm khắc.

Nghiên cứu mới công bố đã phát hiện thêm 11 mũi tên có hoa văn tại địa điểm khảo cổ Tepecik-Çiftlik. Những hiện vật này có niên đại khoảng 9.000-8.000 năm, nâng tổng số mũi tên obsidian được chạm khắc ở miền Trung Anatolia lên 54. Con số này chỉ chiếm một phần cực nhỏ trong hàng nghìn mũi tên được tìm thấy tại khu vực.

Mỗi mũi tên obsidian được phát hiện đều có một hình khắc riêng biệt.Nguồn: Vinet và cộng sự, PLOS One (2026).

Điều khiến các nhà nghiên cứu bối rối là những mũi tên được trang trí không có điểm gì khác biệt về hình dáng hay chất liệu so với những mũi tên thông thường. Chúng cũng được tìm thấy lẫn trong nhà ở hoặc các khu vực chế tác công cụ đá, thay vì những nơi đặc biệt như mộ hoặc không gian nghi lễ.

Dấu vết sử dụng trên các mũi tên cho thấy chúng có thể đã thực sự được dùng để săn bắn hoặc chiến đấu. Điều này khiến giả thuyết cho rằng các hình khắc chỉ mang ý nghĩa nghi lễ trở nên khó thuyết phục.

Các đường khắc không phải dấu vết ngẫu nhiên mà được tạo ra bằng nhiều lần tác động có chủ ý.Nguồn: Vinet và cộng sự, PLOS One (2026).

Một giả thuyết trước đây cho rằng hình khắc có thể đóng vai trò như “dấu hiệu nhận diện”, giúp những người thợ săn đánh dấu mũi tên của mình và ghi nhận chiến công sau mỗi lần săn. Tuy nhiên, việc chỉ có 54 mũi tên được trang trí trong suốt khoảng 1.000 năm khiến cách giải thích này chưa thực sự thuyết phục.

Các nhà nghiên cứu cũng xác định những hình khắc này chắc chắn không phải do tình cờ. Để tạo ra các đường nét rõ ràng trên obsidian, người cổ đại phải sử dụng những vật liệu cứng như đá lửa và tác động nhiều lần lên bề mặt. Trong một trường hợp, người chế tác dường như đã lặp lại cùng một đường khắc khoảng 20 lần để làm nó nổi bật.

Điều kỳ lạ hơn là không có hai thiết kế nào giống nhau trong số 54 mũi tên được biết đến. Một số mũi tên được khắc sau khi hoàn thiện, trong khi những mũi khác được chạm khắc trước khi phần lưỡi được chỉnh sửa lần cuối. Sự khác biệt này cho thấy những hình khắc có thể không tuân theo một quy tắc duy nhất.

Theo nhóm nghiên cứu, hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để xác định ý nghĩa thực sự của những hình khắc.