Loạt sách mới giải mã những bí ẩn khó tin của bộ não con người

Bộ não con người vẫn là một trong những đối tượng phức tạp nhất mà khoa học tìm cách lý giải. Vì sao hàng tỷ tế bào thần kinh có thể tạo nên ký ức, cảm xúc, trí thông minh hay ý thức? Điều gì xảy ra với não trong những giai đoạn đặc biệt như mang thai, ngủ hoặc đứng giữa ranh giới tỉnh - mơ?

Danh sách sách khoa học đáng chú ý năm 2026 do Transmitter - chuyên trang khoa học thần kinh của Mỹ - giới thiệu cho thấy những câu hỏi ấy đang được tiếp cận theo nhiều hướng mới.

Các tác giả đưa độc giả đi qua những thay đổi của não người trong thai kỳ, hiện tượng bóng đè, sự tiến hóa của trí thông minh, những mô hình toán học về tư duy, cho tới cuộc tranh luận liệu có thể xem não như một chiếc máy tính sinh học.

Não bộ thay đổi thế nào khi một người trở thành mẹ?

Một trong những cuốn sách đáng chú ý sắp ra mắt là A Mother’s Brain: The New Science of the Neuro-Maternal Revolution (Bộ não người mẹ: Khoa học mới về cuộc cách mạng não bộ của người mẹ) của nhà nghiên cứu Susana Carmona.

Năm 2024, Carmona cùng các cộng sự phân tích dữ liệu hình ảnh não của hơn 100 phụ nữ mang thai tại Tây Ban Nha. Đây được xem là một trong những nghiên cứu chi tiết nhất về những thay đổi diễn ra trong não bộ con người trong thai kỳ.

Trong Bộ não người mẹ, bà đưa những phát hiện khoa học ấy tới gần độc giả hơn bằng cách kết hợp nghiên cứu với chính trải nghiệm làm mẹ của mình.

Cuốn sách khám phá những thay đổi về tính mềm dẻo thần kinh trước và sau sinh, ảnh hưởng của hormone tới hành vi làm mẹ, cũng như quá trình biến đổi cả về sinh học lẫn tâm lý khi một người phụ nữ trở thành mẹ.

Được xuất bản lần đầu bằng tiếng Tây Ban Nha năm 2024, phiên bản mới của Bộ não người mẹ dự kiến ra mắt ngày 6/10.

Hai cuốn sách Bộ não người mẹ và Dòng chảy não bộ sắp được ra mắt trong mùa thu năm nay. Ảnh: Transmitter

Cũng hướng tới một câu hỏi lớn về tâm trí con người, Brain Flows: How Network Dynamics Compose the Human Mind (Dòng chảy não bộ: Cách các mạng lưới thần kinh tạo nên tâm trí con người) của nhà khoa học thần kinh nhận thức Michael Cole tìm hiểu nguồn gốc của trí thông minh, sáng tạo và ý chí tự do.

Cole tập trung vào những “dòng chảy” của não - cách hoạt động thần kinh di chuyển giữa các nhóm neuron. Theo hướng tiếp cận này, những đặc điểm phức tạp của tâm trí không thể được giải thích chỉ bằng cách quan sát từng tế bào thần kinh riêng lẻ mà cần nhìn vào cách chúng hoạt động trong cả mạng lưới.

Nửa đầu cuốn sách tổng hợp những nghiên cứu mới nhất về khoa học thần kinh nhận thức, tính toán và mạng lưới. Nửa sau xây dựng một khung lý thuyết nhằm lý giải cách các mô hình hoạt động trong não tạo nên những đặc điểm đặc trưng của tâm trí con người.

Dòng chảy não bộ dự kiến phát hành ngày 3/11.

Bí ẩn ở ranh giới giữa thức và ngủ

Một hiện tượng quen thuộc nhưng vẫn khiến nhiều người sợ hãi - bóng đè - trở thành điểm khởi đầu của The Phantom Mind: Insights from the Borderlands of Sleep (Tâm trí ảo ảnh: Khám phá vùng ranh giới giữa ngủ và thức).

Bóng đè xảy ra trong trạng thái đặc biệt giữa thức và ngủ: con người có thể nhận thức được những gì đang diễn ra nhưng cơ thể tạm thời không thể cử động. Nhà nghiên cứu Baland Jalal sử dụng hiện tượng này để khám phá những cơ chế thần kinh phía sau các trạng thái giấc ngủ bị gián đoạn.

Nhưng câu chuyện không dừng ở giấc ngủ. Jalal cho rằng việc tìm hiểu những gì xảy ra trong não tại ranh giới mong manh giữa ngủ và thức có thể giúp giải đáp những câu hỏi rộng lớn hơn: ý thức hình thành thế nào, trí tưởng tượng đến từ đâu và điều gì làm nên trải nghiệm đặc biệt của con người.

Cuốn sách cũng khảo sát cách mà hiện tượng bóng đè được lý giải trong những nền văn hóa khác nhau. Tâm trí ảo ảnh dự kiến ra mắt ngày 17/11.

Bìa cuốn sách Tâm trí ảo ảnh: Khám phá vùng ranh giới giữa ngủ và thức của tác giả Baland Jalal. Ảnh: Transmitter

Trong khi Jalal đi vào những trạng thái khác thường của não bộ, nhà xã hội học Tara Mahfoud lại nhìn vào một tham vọng lớn hơn nhiều: nỗ lực của châu Âu nhằm xây dựng một hệ thống khổng lồ để nghiên cứu não người.

A Brain for Europe: Big Science, Big Models, and the Politics of Unification (Một bộ não cho châu Âu: Khoa học lớn, mô hình lớn và chính trị của sự thống nhất) kể lại câu chuyện phía sau Human Brain Project (HBP), dự án được Ủy ban châu Âu khởi động năm 2013 nhằm xây dựng hạ tầng số quy mô lớn phục vụ nghiên cứu não bộ.

Dự án kết thúc vào năm 2023 sau một thập kỷ hoạt động. Dựa trên các cuộc phỏng vấn với nhà khoa học, nhà quản lý và những quan sát tại các cuộc họp với Ủy ban châu Âu, Mahfoud tái hiện những tranh luận về cách mô hình hóa bộ não, cách quản lý một dự án khoa học khổng lồ và những giới hạn của mô hình nghiên cứu với hàng loạt nhóm cùng tham gia.

Cuốn sách dự kiến phát hành ngày 24/11.

Cuốn sách Một bộ não cho châu Âu - dự án được Ủy ban châu Âu khởi động năm 2013 nhằm xây dựng hạ tầng số quy mô lớn phục vụ nghiên cứu não bộ và cuốn Bộ não tiềm ẩn. Ảnh: Transmitter

Một tựa sách khác, The Latent Brain: The New Science of How We Think, Feel, and Act (Bộ não tiềm ẩn: Khoa học mới về cách chúng ta suy nghĩ, cảm nhận và hành động) của Mark Humphries, thậm chí đặt vấn đề rằng khoa học có thể đã nhìn bộ não theo cách quá đơn giản.

Humphries cho rằng tập trung vào từng neuron riêng lẻ không còn đủ để hiểu một cơ quan phức tạp như não. Thay vào đó, ông đưa ra giả thuyết “bộ não tiềm ẩn”, trong đó chức năng não xuất hiện từ hoạt động tập thể của các mạng lưới neuron và những hệ thống luôn biến đổi theo thời gian.

Dựa trên hàng chục năm nghiên cứu ở nhiều vùng não và các loài động vật khác nhau, Humphries tìm cách lý giải cách những hệ thống này tạo nên suy nghĩ, cảm xúc và hành động. Cuốn sách dự kiến xuất bản vào tháng 3/2027.