Biến cam kết thành trách nhiệm để bịt 'lỗ hổng' khói mù ở Đông Nam Á

Khói mù trở lại, lỗ hổng vẫn còn

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Indonesia Nabyl Mulachela mới đây tuyên bố, nước này sẵn sàng thảo luận đề xuất của Malaysia về xây dựng khung pháp lý có tính ràng buộc trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) nhằm tăng cường xử lý cháy rừng, cháy đất và ô nhiễm khói mù xuyên biên giới. Malaysia đề xuất đưa vấn đề ra Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 49 tại Philippines vào tháng 11-2026, hướng tới tăng cường thực thi pháp luật và xác định trách nhiệm của các nguồn gây ô nhiễm.

Ô nhiễm khói mù nghiêm trọng từ các đám cháy rừng ở Indonesia ảnh hưởng sang tới Singapore và Malaysia.

Động thái này diễn ra khi khói mù từ các vụ cháy rừng và đất tại Indonesia tiếp tục ảnh hưởng nghiêm trọng đến Malaysia, Singapore, Brunei và một số khu vực của Philippines. Theo số liệu được cung cấp từ Bộ Y tế Indonesia, từ tháng 8 đến giữa tháng 9-2026, các khu vực chịu ảnh hưởng ghi nhận hơn 170.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính, trong đó có hơn 40.000 ca ở trẻ nhỏ. Nhiều trường học tại Malaysia phải đóng cửa, trong khi hơn 1,4 triệu học sinh Indonesia chuyển sang học trực tuyến.

Cuộc khủng hoảng khói mù năm nay gợi lại thảm họa năm 2015, khi khoảng 2,6 triệu ha đất bị thiêu rụi, gây thiệt hại kinh tế cho Indonesia ước tính 16 tỷ USD, theo Ngân hàng Thế giới (WB). Việc khói mù tái diễn sau hơn một thập kỷ cho thấy các biện pháp đã triển khai chưa đủ sức xử lý những nguyên nhân cốt lõi. Thời tiết khô hạn chỉ là yếu tố làm trầm trọng thêm vấn đề. Tập quán đốt cây cỏ để giải phóng mặt bằng, cùng việc mở rộng các đồn điền cọ dầu và vùng trồng nguyên liệu giấy, khiến nhiều diện tích đất than bùn bị rút nước, dễ bắt lửa. Khi cháy, than bùn có thể âm ỉ dưới lòng đất trong thời gian dài, khó phát hiện và dập tắt.

Đằng sau những đám cháy còn là sức ép từ lợi ích kinh tế. Nhu cầu đối với dầu cọ, bột giấy và giấy thúc đẩy việc mở rộng diện tích canh tác, trong khi chi phí môi trường không phải lúc nào cũng được tính đầy đủ vào giá thành sản phẩm. Khi lợi ích kinh tế thuộc về doanh nghiệp nhưng thiệt hại sức khỏe và môi trường lan sang cộng đồng, quốc gia khác, động lực thay đổi sẽ khó hình thành nếu thiếu giám sát và chế tài nghiêm khắc.

Indonesia đã tăng cường phục hồi đất than bùn, giám sát cháy rừng và xử lý doanh nghiệp vi phạm. Năm 2025, một tòa phúc thẩm yêu cầu Công ty dầu cọ PT Banyu Kahuripan Indonesia bồi thường khoảng 14 triệu euro do thiệt hại môi trường liên quan các vụ cháy trên diện tích hơn 3.300 ha thuộc khu vực doanh nghiệp khai thác. Tuy nhiên, nhiều diện tích đất than bùn vẫn bị suy thoái, bỏ hoang hoặc quản lý không hiệu quả, tiềm ẩn nguy cơ cháy khi hạn hán kéo dài. Những hạn chế này cho thấy, vấn đề không chỉ nằm ở năng lực chữa cháy mà còn ở quản lý đất đai, giám sát hoạt động kinh doanh và duy trì chính sách phục hồi lâu dài. Nếu nguyên nhân gốc rễ chưa được giải quyết, việc dập tắt các đám cháy hiện tại khó ngăn được một cuộc khủng hoảng mới.

Từ cam kết đến trách nhiệm thực thi

Trong hơn 2 thập kỷ, ASEAN đã xây dựng nhiều cơ chế hợp tác, nổi bật là Hiệp định về Ô nhiễm Khói mù xuyên biên giới (AATHP) năm 2002, các chiến lược quản lý đất than bùn và lộ trình hướng tới một khu vực không khói mù giai đoạn 2023-2030. Vào tháng 4-2026, Ban Thư ký Trung tâm Điều phối ASEAN về kiểm soát ô nhiễm khói mù xuyên biên giới được thành lập tại Jakarta, bổ sung đầu mối phối hợp ứng phó khu vực.

Tuy nhiên, có thỏa thuận không đồng nghĩa với thực thi hiệu quả. Nhiều biện pháp vẫn phụ thuộc vào quyết định của từng chính phủ, trong khi ASEAN thiếu công cụ đủ mạnh để bảo đảm các bên thực hiện đầy đủ cam kết, chia sẻ bằng chứng và xử lý triệt để những vi phạm. Nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp, dù góp phần duy trì đoàn kết nội khối, cũng có thể khiến phản ứng chung thiếu quyết liệt trước những vấn đề liên quan đến lợi ích kinh tế và trách nhiệm quốc gia.

Khó khăn nổi bật là truy cứu trách nhiệm xuyên biên giới. Singapore đã ban hành Đạo luật về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới năm 2014, cho phép xử lý một số thực thể có hoạt động gây ô nhiễm bên ngoài lãnh thổ nhưng ảnh hưởng đến nước này. Tuy nhiên, việc thực thi gặp trở ngại khi bằng chứng về quyền sử dụng đất, chủ sở hữu doanh nghiệp và hoạt động tại hiện trường cháy nằm ở nước ngoài. Nếu thiếu sự hợp tác của cơ quan chức năng nước sở tại, điều tra và truy tố rất dễ rơi vào bế tắc.

Đây là một “lỗ hổng” cần được bịt kín. Doanh nghiệp không thể lợi dụng hoạt động xuyên biên giới để né tránh trách nhiệm môi trường; ngược lại, việc quy kết vi phạm phải dựa trên chứng cứ xác thực và quy trình minh bạch. Muốn vậy, các nước ASEAN cần tiến tới cơ chế chia sẻ dữ liệu, bằng chứng và hỗ trợ điều tra có tính bắt buộc, thay vì chỉ dựa vào thiện chí hợp tác.

Đề xuất của Malaysia vì thế có ý nghĩa đáng chú ý bởi một khuôn khổ pháp lý thực chất sẽ quy định rõ nghĩa vụ cung cấp thông tin, thời hạn phản hồi yêu cầu điều tra, đầu mối phối hợp và trách nhiệm của các cơ quan liên quan. Cơ chế giám sát cũng đủ minh bạch để nhận diện những trường hợp chậm trễ, không hợp tác hoặc không thực hiện đầy đủ cam kết. Tuy nhiên, quan trọng nhất là phải chuyển những thỏa thuận thành hành động có thể kiểm chứng, đồng thời xây dựng quy trình phối hợp xử lý vi phạm rõ ràng. Việc chia sẻ dữ liệu vệ tinh, bản đồ đất đai, thông tin về quyền khai thác và kết quả điều tra sẽ giúp xác định nguồn cháy, nâng cao hiệu quả truy cứu trách nhiệm.

Hợp tác pháp lý cũng phải đi đôi với năng lực ứng phó. Trung tâm Điều phối ASEAN cần kết nối dữ liệu, cảnh báo sớm và dự báo khí tượng, hỗ trợ huy động lực lượng, thiết bị chữa cháy trước khi đám cháy lan rộng. Các kịch bản ứng phó chung phải được chuẩn bị từ trước mùa khô, thay vì chỉ kích hoạt khi khói mù đã vượt biên giới. Ở cấp quốc gia, chính phủ cần tăng cường kiểm tra, xử lý hành vi đốt trái phép và công khai kết quả thực thi pháp luật. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với diện tích được giao quản lý, thực hiện biện pháp phòng cháy và khôi phục môi trường bị tổn hại. Chế tài không nên chỉ dừng ở tiền phạt mà cần tính đến bồi thường thiệt hại, phục hồi hệ sinh thái và ngăn ngừa tái phạm.

ASEAN đặt mục tiêu hướng tới một khu vực không khói mù vào năm 2030. Song mục tiêu này khó thành hiện thực nếu các nước chỉ bổ sung chiến lược mà không khắc phục những điểm yếu trong thực thi. Khói mù không đơn thuần là vấn đề môi trường mà còn là phép thử đối với năng lực quản trị, trách nhiệm doanh nghiệp và mức độ đoàn kết của khu vực. Indonesia khó có thể một mình giải quyết vấn đề bởi khói mù không dừng lại ở biên giới quốc gia. Tuy nhiên, hợp tác khu vực cũng không thể trở thành lý do làm loãng trách nhiệm của quốc gia nơi phát sinh cháy. Một cơ chế hiệu quả phải đồng thời bảo đảm hỗ trợ lẫn nhau và yêu cầu từng nước thực hiện đầy đủ nghĩa vụ của mình.

Việc Indonesia sẵn sàng thảo luận đề xuất của Malaysia là tín hiệu tích cực. Vấn đề tiếp theo là chuyển thiện chí ngoại giao thành cam kết cụ thể tại Hội nghị Cấp cao ASEAN vào tháng 11 tới. Chia sẻ bằng chứng, phối hợp điều tra, thực thi pháp luật và phục hồi hệ sinh thái cần trở thành những nhiệm vụ có lộ trình, trách nhiệm và kết quả rõ ràng. Mùa mưa rồi sẽ đến, bầu trời có thể lại trong xanh, nhưng nếu hợp tác chỉ được thúc đẩy khi khói mù đã vượt biên giới, cuộc khủng hoảng tiếp theo vẫn có thể lại tái diễn. Đông Nam Á không thể tiếp tục trông chờ vào mưa và hướng gió. Muốn bịt “lỗ hổng” khói mù, khu vực phải biến cam kết thành trách nhiệm có thể kiểm chứng, cơ chế thành hành động kịp thời và vi phạm thành cái giá mà không ai có thể dễ dàng né tránh.