Biến 'trầm tích' của quá khứ thành nguồn lực cho tương lai

Sự kết hợp giữa nghệ thuật đương đại với chất liệu gốm truyền thống đang mở ra những hướng đi mới cho làng nghề Bát Tràng. Ảnh: Nam Nguyễn

Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho tương lai

Trong dòng chảy phát triển của đất nước, mỗi bước chuyển về kinh tế đều cần một nền tảng văn hóa đủ sâu để tạo sức bền. Chính vì vậy, Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng đã tiếp tục khẳng định quan điểm xuyên suốt: Khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc; phát huy sức mạnh văn hóa, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển. Đây cũng là yêu cầu đặc biệt đối với Thủ đô Hà Nội - trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, đồng thời là nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa các giá trị văn hiến của dân tộc. Tinh thần đó đang được thành phố Hà Nội cụ thể hóa bằng nhiều chương trình, đề án và giải pháp đồng bộ nhằm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, bảo tồn di sản và xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh. Mục tiêu không chỉ là gìn giữ những giá trị nghìn năm văn hiến của Thăng Long mà còn tạo lập nguồn lực mới để văn hóa trở thành một trong những trụ cột phát triển của Thủ đô trong kỷ nguyên mới.

Thực tế cho thấy, những năm gần đây, Hà Nội đã dành nhiều nguồn lực để đầu tư cho hệ thống thiết chế văn hóa từ thành phố đến cơ sở. Các nhà hát, thư viện, trung tâm văn hóa, công trình thể thao từng bước được nâng cấp, góp phần đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của nhân dân. Nhiều đơn vị như: Nhà hát Múa rối Thăng Long, Rạp Chuông Vàng, Cung Điền kinh trong nhà hay các trung tâm huấn luyện, thi đấu thể thao đã phát huy hiệu quả, trở thành những điểm sáng trong đời sống văn hóa Thủ đô.

Tuy nhiên, nhìn từ yêu cầu phát triển mới, hệ thống thiết chế văn hóa vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy. Hiện nay vẫn còn nhiều xã, phường chưa có thiết chế văn hóa cấp cơ sở; nhiều nhà văn hóa xuống cấp, thiếu trang thiết bị; không ít rạp hát, công trình văn hóa khai thác chưa tương xứng với tiềm năng. Thực trạng đó cho thấy, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là tăng đầu tư mà còn cần đổi mới tư duy quản trị, vận hành, để mỗi công trình văn hóa thực sự trở thành không gian sáng tạo, kết nối cộng đồng và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người dân.

Nhà hát Cải lương Hà Nội đang quản lý Rạp Chuông Vàng và Rạp Đông Đô. Theo nhạc sĩ Phạm Chỉnh, Giám đốc Nhà hát Cải lương Hà Nội, mặc dù Rạp Chuông Vàng chỉ có hơn 100 chỗ ngồi nhưng đã nỗ lực tổ chức khai thác để sân khấu thường xuyên sáng đèn. Ngoài các buổi biểu diễn cải lương, đơn vị đã xây dựng đề án khai thác và đưa một số chương trình của các loại hình nghệ thuật khác vào biểu diễn, xây dựng nơi đây thành một địa chỉ văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, diện tích rạp nhỏ, số lượng ghế ít nên tần suất các buổi biểu diễn chưa được đều đặn.

Đánh thức nguồn lực từ di sản và không gian sáng tạo

Nếu hệ thống thiết chế văn hóa là nền móng thì di sản và không gian sáng tạo chính là động lực để văn hóa Hà Nội cất cánh trong thời kỳ phát triển mới. Tinh thần đó hoàn toàn phù hợp với định hướng của Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng, khi đặt ra yêu cầu phát huy sức mạnh mềm của văn hóa, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, biến những giá trị truyền thống thành nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng.

Đối với thành phố Hà Nội, đây không phải là một lợi thế được tạo dựng từ hôm nay, mà là thành quả được tích tụ qua hơn một nghìn năm lịch sử. Thủ đô hiện sở hữu hệ thống di sản văn hóa phong phú bậc nhất cả nước với hàng nghìn di tích lịch sử, hàng trăm lễ hội truyền thống, hơn 1.350 làng nghề và làng có nghề, cùng nhiều di sản văn hóa phi vật thể mang tầm quốc gia và quốc tế. Mỗi làng nghề, mỗi dòng sông, mỗi mái đình, ngôi chùa hay từng nếp sinh hoạt cộng đồng đều là những lớp trầm tích văn hóa đặc sắc, tạo nên bản sắc riêng có của Thăng Long - Hà Nội. Điều đáng mừng là những giá trị đó đang từng bước được nhìn nhận dưới góc độ mới. Di sản không chỉ để bảo tồn, gìn giữ mà còn là “nguyên liệu” của sáng tạo, là nguồn cảm hứng để hình thành các sản phẩm văn hóa, du lịch, dịch vụ và công nghiệp sáng tạo có giá trị gia tăng cao.

Những chuyển động đó đang diễn ra khá rõ nét ở nhiều địa phương. Tại xã Ô Diên, lễ hội thả diều làng Bá Dương Nội sau khi được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đã mở ra hướng phát triển mới cho làng nghề diều truyền thống. Ở làng gốm Bát Tràng, sự kết hợp giữa nghệ thuật đương đại với chất liệu gốm truyền thống đang mở ra những hướng đi mới cho làng nghề. Những tác phẩm điêu khắc ánh sáng sử dụng gốm không chỉ làm phong phú ngôn ngữ nghệ thuật mà còn góp phần đưa gốm Bát Tràng bước vào đời sống sáng tạo đương đại.

Trong khi đó, tại làng nghề giò chả Ước Lễ hay nhiều làng nghề truyền thống khác của Hà Nội, những trải nghiệm làm nghề, tìm hiểu lịch sử làng nghề đang tạo sức hút đối với học sinh, du khách trong nước và quốc tế. Đó cũng là cách để văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng những trải nghiệm sinh động, thay vì chỉ lưu giữ trong sách vở hay bảo tàng.

Thực tiễn ấy cho thấy, khi di sản được đặt vào đúng dòng chảy phát triển, văn hóa sẽ tạo ra giá trị kinh tế, còn kinh tế lại tạo thêm nguồn lực để bảo tồn văn hóa. Đó chính là mối quan hệ tương hỗ mà Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng hướng tới khi xác định phát triển văn hóa phải gắn với phát triển kinh tế, xây dựng công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế quan trọng.

Để người dân “sống trong di sản”

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng để khai thác, phát huy di sản, yếu tố cốt lõi vẫn là con người, cụ thể là vai trò của cộng đồng tham gia lưu giữ và thụ hưởng giá trị di sản. Nếu di sản chỉ dừng lại ở bảo tồn hoặc khai thác du lịch đơn thuần thì khó tạo được sức sống lâu dài. Người dân cần được “sống” trong di sản của mình, tức là không chỉ tham quan mà còn tham gia vào quá trình sáng tạo, kể chuyện, đóng góp ý tưởng và trực tiếp hưởng lợi.

Để bảo tồn và tạo ra những không gian mới cho sông Hồng - dòng sông di sản, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long đề nghị thành phố ưu tiên các giải pháp bảo tồn tại chỗ, thay vì di dời cơ học. Cụ thể là cần chú trọng giữ gìn cấu trúc làng cổ, không gian mặt nước, hệ thống đường làng ngõ xóm và các cụm di tích tiêu biểu. Trong trường hợp phải di dời cư dân để thực hiện dự án, công tác này bắt buộc phải gắn liền với phương án duy trì sinh kế, bảo đảm sự gắn kết cộng đồng và không làm đứt gãy mạch chảy của việc truyền nghề.

Theo ông Phạm Tuấn Long, thời gian tới, Hà Nội tiếp tục mở rộng và nâng cao chất lượng các không gian công cộng, đồng thời đa dạng hóa hoạt động văn hóa để thu hút người dân tham gia. Thành phố không chỉ dừng lại ở việc tạo ra không gian mà còn hướng tới xây dựng môi trường để người dân thực hành văn hóa trong đời sống hằng ngày; đồng thời kỳ vọng với cách tiếp cận này, văn hóa sẽ ngày càng thấm sâu vào đời sống, góp phần hình thành hình ảnh Thủ đô không chỉ đẹp về cảnh quan mà còn đẹp trong cách ứng xử.

Không gian sáng tạo của Hà Nội không chỉ nằm trong các trung tâm thiết kế, các khu nghệ thuật hay những sự kiện văn hóa lớn. Không gian sáng tạo còn hiện diện trong từng làng nghề, từng dòng sông, từng di tích, từng khu phố cổ và trong chính đời sống cộng đồng. Đó là nguồn tài nguyên đặc biệt mà ít đô thị nào có được, đồng thời là lợi thế cạnh tranh của Hà Nội trong quá trình phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo và xây dựng thành phố sáng tạo.

Bước vào thời kỳ phát triển mới, khi Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển đất nước, Hà Nội đang có cơ hội để biến những “trầm tích” của quá khứ thành nguồn lực cho tương lai. Và khi di sản trở thành chất liệu của sáng tạo, khi văn hóa trở thành động lực của tăng trưởng thì Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến sẽ tiếp tục khẳng định sức sống bền bỉ của mình trong một diện mạo mới: Hiện đại nhưng giàu bản sắc, hội nhập nhưng không hòa tan.