Bilbao - Tái sinh đô thị ven sông từ một thành phố công nghiệp

Bảo tàng Guggenheim ở Bilbao nhìn ra bờ sông Nervíon . Ảnh: Unsplash

Từ "thủ phủ thép" đến đô thị bên bờ khủng hoảng

Nằm trong thung lũng hẹp thuộc tỉnh Bizkaia, xứ Basque ở miền Bắc Tây Ban Nha, Bilbao được thiên nhiên ưu đãi với vị trí chiến lược bên dòng sông Nervíon nối ra vịnh Biscay. Chính con sông này từng là nền tảng cho sự hình thành và phát triển của thành phố, giúp Bilbao trở thành một trong những trung tâm công nghiệp quan trọng nhất của Tây Ban Nha và châu Âu.

Từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX, Bilbao là biểu tượng của quá trình công nghiệp hóa. Các mỏ quặng sắt dồi dào trong khu vực tạo điều kiện cho ngành luyện thép phát triển mạnh. Cùng với đó là sự bùng nổ của ngành đóng tàu, cơ khí và vận tải biển. Hai bên bờ sông Nervíon dần được phủ kín bởi các nhà máy, bến cảng, kho chứa và hệ thống đường sắt phục vụ sản xuất.

Trong nhiều thập kỷ, mô hình phát triển này mang lại sự thịnh vượng cho Bilbao. Thành phố trở thành một "thủ phủ thép" của Tây Ban Nha, thu hút hàng chục nghìn lao động, thúc đẩy quá trình đô thị hóa và tạo ra những công trình kiến trúc quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển dựa quá nhiều vào công nghiệp nặng cũng đặt nền móng cho những vấn đề mà Bilbao phải đối mặt sau này.

Khi nền kinh tế thế giới bước vào giai đoạn chuyển đổi từ những năm 1970, ngành công nghiệp truyền thống của Bilbao bắt đầu suy yếu. Khủng hoảng dầu mỏ, sự cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và sự lạc hậu của các cơ sở sản xuất khiến nhiều nhà máy phải thu hẹp hoặc đóng cửa. Ngành đóng tàu từng là niềm tự hào của thành phố cũng không thể duy trì sức cạnh tranh.

Hệ quả là Bilbao rơi vào một cuộc khủng hoảng toàn diện. Hàng chục nghìn việc làm biến mất, tỷ lệ thất nghiệp tăng mạnh, dân số suy giảm. Những khu công nghiệp từng tạo nên sự giàu có cho thành phố trở thành những vùng đất bỏ hoang, xuống cấp.

Không chỉ khủng hoảng kinh tế, Bilbao còn phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng môi trường nghiêm trọng. Trong nhiều năm, dòng sông Nervíon phải tiếp nhận lượng lớn chất thải từ hoạt động công nghiệp. Nước sông ô nhiễm, hệ sinh thái suy giảm, trong khi người dân ngày càng xa cách với không gian vốn từng là nguồn sống của thành phố.

Trận lũ lịch sử năm 1983 trở thành cú sốc lớn khiến Bilbao nhận ra những giới hạn của mô hình phát triển cũ. Nước sông Nervíon dâng cao gây thiệt hại nghiêm trọng, làm bộc lộ sự yếu kém của hệ thống hạ tầng đô thị và tình trạng thiếu đầu tư kéo dài.

Từ một thành phố từng hướng toàn bộ hoạt động kinh tế về phía dòng sông, Bilbao dần trở thành một đô thị quay lưng với chính không gian quan trọng nhất của mình. Dòng sông vốn từng là lợi thế cạnh tranh lại trở thành biểu tượng của ô nhiễm và sự suy thoái.

Chính trong bối cảnh đó, chính quyền Bilbao phải đối mặt với một lựa chọn mang tính quyết định: tiếp tục duy trì một mô hình công nghiệp đã hết thời hay xây dựng một tầm nhìn phát triển hoàn toàn mới. Câu trả lời là một chiến lược tái sinh đô thị lấy dòng sông làm trung tâm.

Chợ La Ribera nằm bên sông Nervíon. Ảnh: Cơ quan Du lịch Chính phủ Tây Ban Nha

Trả lại dòng sông Nervíon cho thành phố

Điểm đặc biệt trong quá trình chuyển đổi của Bilbao là thành phố không lựa chọn cách tiếp cận đơn giản là thay thế các nhà máy cũ bằng những dự án xây dựng mới. Chính quyền địa phương hiểu rằng cuộc khủng hoảng của Bilbao không chỉ là vấn đề kinh tế, mà còn là vấn đề về cấu trúc đô thị, môi trường và chất lượng sống.

Vì vậy, từ cuối những năm 1980, Bilbao bắt đầu xây dựng một kế hoạch tái thiết toàn diện, trong đó phục hồi khu vực ven sông trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu. Mục tiêu không chỉ là làm sạch dòng sông mà còn đưa không gian ven sông trở lại với đời sống đô thị.

Bước ngoặt quan trọng là sự ra đời của Bilbao Ría 2000 vào năm 1992. Đây là một mô hình quản trị đô thị đặc biệt, tập hợp chính quyền trung ương Tây Ban Nha, chính quyền xứ Basque, chính quyền thành phố Bilbao và các đối tác liên quan nhằm điều phối các dự án tái thiết.

Vai trò của Bilbao Ría 2000 cho thấy một bài học quan trọng: tái sinh đô thị không thể thành công nếu chỉ dựa vào một dự án riêng lẻ hoặc quyết định của một cấp chính quyền. Thành phố cần một cơ chế đủ mạnh để kết nối các lợi ích khác nhau, vượt qua những khác biệt chính trị và duy trì tầm nhìn phát triển trong nhiều thập kỷ.

Thông qua cơ chế này, Bilbao từng bước giải quyết những nút thắt lớn nhất của quá trình tái thiết. Các khu cảng và nhà máy cũ được di dời khỏi trung tâm, mở ra quỹ đất rộng lớn để phát triển các khu đô thị mới. Dòng sông Nervíon được làm sạch thông qua các dự án xử lý nước thải quy mô lớn, giúp hệ sinh thái từng bước phục hồi.

Một trong những khu vực tiêu biểu nhất là Abandoibarra - nơi từng là khu cảng công nghiệp cũ với những bến tàu và nhà kho xuống cấp. Sau quá trình tái thiết kéo dài nhiều năm, khu vực này được chuyển đổi thành không gian đô thị hiện đại với công viên, trường đại học, trung tâm hội nghị, khu thương mại và các công trình văn hóa.

Bảo tàng Guggenheim Bilbao, khai trương năm 1997, trở thành điểm nhấn nổi bật nhất trong quá trình chuyển đổi này. Công trình do kiến trúc sư Frank Gehry thiết kế nhanh chóng trở thành biểu tượng kiến trúc toàn cầu, thu hút hàng triệu du khách và đưa tên tuổi Bilbao xuất hiện trên bản đồ văn hóa quốc tế.

Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhìn nhận là Guggenheim không phải nguyên nhân duy nhất tạo nên sự hồi sinh của Bilbao. Nếu chỉ xây dựng một bảo tàng mà không có sự chuẩn bị về hạ tầng, môi trường, giao thông và quy hoạch đô thị, công trình biểu tượng này khó có thể tạo ra sự thay đổi sâu rộng.

Thành công của Bilbao đến từ sự kết hợp giữa một chiến lược quy hoạch dài hạn và những khoản đầu tư đồng bộ. Thành phố đồng thời xây dựng hệ thống tàu điện ngầm, hiện đại hóa sân bay, cải tạo giao thông, phát triển không gian xanh và tạo ra những khu vực công cộng mới bên bờ sông.

Đó chính là nền tảng làm nên cái gọi là "Hiệu ứng Bilbao" - không phải là phép màu đến từ một công trình kiến trúc đơn lẻ, mà là kết quả của quá trình quản trị đô thị hiệu quả, trong đó một biểu tượng văn hóa đóng vai trò chất xúc tác cho sự chuyển đổi rộng lớn hơn.

Cầu Zubizuri - cầu đi bộ vòm thép vắt ngang sông Nervíon ở trung tâm Bilbao. Ảnh: Cơ quan Du lịch Chính phủ Tây Ban Nha

Tái sinh không gian, tái tạo sức sống đô thị

Sau hơn ba thập kỷ kiên trì thực hiện chiến lược chuyển đổi, Bilbao ngày nay đã trở thành một minh chứng rõ ràng cho khả năng hồi sinh của những đô thị từng bị công nghiệp hóa làm tổn thương. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất trong câu chuyện của Bilbao không nằm ở việc thành phố thu hút được nhiều khách du lịch hơn, mà ở chỗ quá trình cải tạo không gian ven sông đã trở thành nền tảng cho một cuộc tái cấu trúc sâu rộng về kinh tế, xã hội và môi trường.

Tất nhiên, quá trình chuyển đổi của Bilbao cũng không tránh khỏi những tranh luận. Một số ý kiến cho rằng sự phát triển mạnh mẽ của khu vực dịch vụ và bất động sản chưa thể thay thế hoàn toàn số lượng việc làm mà ngành công nghiệp từng tạo ra. Những công việc mới trong lĩnh vực du lịch, dịch vụ và công nghệ đòi hỏi kỹ năng khác biệt, trong khi một bộ phận lao động công nghiệp trước đây gặp khó khăn trong quá trình thích nghi.

Đây là thách thức mà nhiều đô thị hậu công nghiệp trên thế giới cũng đang đối mặt. Tái sinh đô thị không đồng nghĩa với việc mọi vấn đề xã hội sẽ được giải quyết ngay lập tức. Một thành phố có thể thay đổi diện mạo nhanh chóng, nhưng quá trình tạo ra sự công bằng trong tiếp cận cơ hội việc làm, nhà ở và dịch vụ xã hội cần nhiều thời gian hơn.

Dù vậy, những kết quả mà Bilbao đạt được vẫn cho thấy sức mạnh của một chiến lược phát triển có tầm nhìn dài hạn. Thành phố không chỉ thay đổi hình ảnh bên ngoài mà còn thay đổi cách vận hành nền kinh tế và mối quan hệ giữa con người với không gian đô thị.

Ngày nay, Bilbao tiếp tục hướng tới một mô hình phát triển có khả năng thích ứng với những thách thức mới, đặc biệt là biến đổi khí hậu. Do nằm trong một thung lũng hẹp và chịu ảnh hưởng của khí hậu Đại Tây Dương, thành phố vẫn đối mặt với nguy cơ lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Chính quyền Bilbao đang triển khai các kế hoạch nâng cao khả năng chống chịu, trong đó có dự án tái phát triển bán đảo Zorrotzaurre thành khu đô thị mới thích ứng với nguy cơ ngập lụt. Khu vực này được định hướng phát triển với các tòa nhà tiết kiệm năng lượng, hệ thống giao thông công cộng xanh, phương tiện giao thông điện và không gian mở dành cho người dân.

Cùng với đó, thành phố phát triển "Vành đai Xanh" kết nối các khu rừng, công viên đô thị và không gian tự nhiên xung quanh Bilbao, tạo thành mạng lưới sinh thái phục vụ cả mục tiêu bảo vệ môi trường lẫn nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Từ câu chuyện Bilbao có thể thấy, điều làm nên sức sống của một đô thị không chỉ nằm ở những tòa nhà mới hay những công trình nổi tiếng, mà ở khả năng thích ứng trước thay đổi và tái định nghĩa tương lai của chính mình. Một dòng sông từng bị công nghiệp hóa làm cho kiệt quệ đã trở thành không gian kết nối cộng đồng. Một thành phố từng gắn với khủng hoảng đã trở thành biểu tượng của đổi mới đô thị. Đó chính là giá trị sâu xa nhất của hành trình Bilbao: tái sinh đô thị trước hết là tái sinh mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và không gian sống.

Tổng hợp