Bộ Công Thương xây dựng cơ chế cảnh báo biến động giá xăng dầu bất thường

Dữ liệu giá trở thành công cụ giám sát

Tại họp báo thường kỳ chiều 7/10, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu đang được xây dựng theo hướng thay đổi đáng kể phương thức điều hành giá hiện nay.

Theo đó, thay vì cơ quan quản lý xác định và công bố giá bán lẻ tối đa theo chu kỳ, doanh nghiệp sẽ tự tính toán trên cơ sở các yếu tố đầu vào và chủ động quyết định giá bán. Cơ chế này nhằm tăng tính thị trường và quyền tự chủ kinh doanh, song đồng thời đặt ra yêu cầu kiểm soát để hạn chế những biến động giá không phù hợp với diễn biến chi phí.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước trả lời tại cuộc họp báo chiều 7/10.

Theo phương án được Bộ Công Thương đưa ra, doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu sẽ phải kê khai các yếu tố hình thành giá trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá. Khi thay đổi giá bán, doanh nghiệp cũng phải cung cấp căn cứ giải trình, trong đó có thể bao gồm biến động chi phí đầu vào, chi phí kinh doanh hoặc mức lợi nhuận.

Điểm mới nằm ở việc cơ quan quản lý không chỉ tiếp nhận thông tin kê khai mà còn sử dụng hệ thống dữ liệu để theo dõi diễn biến giá của từng thương nhân.

Bà Nguyễn Thúy Hiền cho biết hệ thống này được thiết kế để phát hiện những trường hợp có dấu hiệu biến động bất thường. Khi xuất hiện tín hiệu cần lưu ý, thông tin sẽ được chuyển tới Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường để kiểm tra, giám sát.

Như vậy, trong mô hình mới, cơ quan quản lý sẽ chuyển trọng tâm từ việc trực tiếp xác định giá bán sang giám sát cách doanh nghiệp hình thành và điều chỉnh giá.

Dù trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp, Nhà nước vẫn duy trì một số công cụ quản lý. Trong đó, các khoản chi phí định mức tiếp tục được tính đến trong công thức giá và cơ chế bình ổn có thể được sử dụng khi thị trường xuất hiện những biến động cần thiết phải can thiệp.

Đối với đề xuất quy định giới hạn biên độ hoặc tần suất điều chỉnh giá, đại diện Bộ Công Thương cho rằng cần tính đến đặc thù kinh doanh xăng dầu.

Xăng dầu được doanh nghiệp nhập về qua nhiều lô hàng, với thời điểm mua và mức giá khác nhau, sau đó được tập kết và lưu trữ chung trong hệ thống bồn, bể. Vì vậy, việc yêu cầu giá bán phải thay đổi ngay theo từng lô hàng hoặc từng biến động của giá dầu thế giới sẽ không phản ánh đầy đủ thực tế vận hành của doanh nghiệp.

Theo Bộ Công Thương, cơ chế mới cần bảo đảm giá bán phản ánh tín hiệu thị trường, đồng thời tạo dư địa để doanh nghiệp chủ động kinh doanh, cạnh tranh và duy trì nguồn cung.

Mở rộng quyền quyết định giá, tăng cạnh tranh

Một vấn đề khác được đặt ra khi chuyển sang cơ chế doanh nghiệp tự quyết giá là nguy cơ thương nhân đầu mối có thể tạo sức ép đối với các đơn vị bán lẻ.

Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, dự thảo không giới hạn quyền quyết định giá chỉ ở nhóm thương nhân đầu mối. Doanh nghiệp phân phối không thuộc hệ thống của thương nhân đầu mối cũng được trao quyền định giá theo cơ chế mới.

Bộ Công Thương dự kiến giảm số tầng nấc trung gian trong hệ thống phân phối xăng dầu từ ba xuống hai. (Ảnh minh họa)

Bộ Công Thương dự kiến đồng thời giảm số tầng nấc trung gian trong hệ thống phân phối từ ba xuống hai. Theo tính toán của Bộ, thay đổi này có thể tạo điều kiện để hơn 10.500 thương nhân chuyển sang mô hình phân phối mới và có quyền chủ động về giá.

Việc mở rộng chủ thể được quyền quyết định giá được kỳ vọng tạo thêm không gian cạnh tranh và giảm nguy cơ thị trường bị chi phối bởi một số doanh nghiệp đầu mối lớn.

Cùng với đó, dự thảo bổ sung các quy định xử lý trường hợp doanh nghiệp có hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, dựa trên các quy định của Luật Cạnh tranh. Đây được xem là một trong những công cụ nhằm ngăn ngừa khả năng các doanh nghiệp phối hợp để cùng nâng giá bán.

Không chỉ thay đổi cơ chế giá, dự thảo còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực của thương nhân đầu mối. Từ năm 2027, doanh nghiệp đầu mối dự kiến phải bảo đảm tổng nguồn xăng dầu tối thiểu 300.000 m³ hoặc tấn mỗi năm.

Trường hợp không đáp ứng yêu cầu này trong hai năm liên tiếp có thể bị thu hồi giấy phép kinh doanh.

Theo Bộ Công Thương, hiện hơn một nửa số thương nhân đầu mối đã đáp ứng ngưỡng tổng nguồn dự kiến. Các doanh nghiệp chưa đạt yêu cầu không đồng nghĩa sẽ bị loại ngay khỏi thị trường, bởi dự thảo dành thời gian để các đơn vị đầu tư, mở rộng hệ thống phân phối và nâng quy mô kinh doanh.

Việc nâng chuẩn tổng nguồn được Bộ Công Thương lý giải nhằm sắp xếp lại hệ thống thương nhân đầu mối, tăng khả năng cung ứng và củng cố an ninh năng lượng.

Trong bối cảnh thị trường dầu mỏ thế giới tiếp tục chịu tác động từ xung đột tại Trung Đông và Ukraine, Bộ Công Thương cho biết đang theo dõi sát diễn biến cung - cầu và xây dựng các phương án ứng phó.

Các chỉ số về lượng nhập khẩu, sản xuất trong nước và tồn kho của doanh nghiệp được cập nhật để phục vụ việc cân đối nguồn cung.

Theo bà Nguyễn Thúy Hiền, lượng tồn kho tại các nhà máy lọc dầu hiện ở mức cao. Trên cơ sở tổng hợp các nguồn cung, Bộ Công Thương đánh giá nguồn xăng dầu trong nước cơ bản đáp ứng nhu cầu đến hết năm 2026.

Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu đã được Bộ Công Thương nghiên cứu trong khoảng hai năm và trải qua 4 lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ. Sau hội nghị tham vấn doanh nghiệp tổ chức cuối tháng 9, Bộ tiếp tục tiếp thu, hoàn thiện dự thảo và dự kiến trình Chính phủ trong ngày 7/10.

Nếu được thông qua, cơ chế mới sẽ đánh dấu thay đổi đáng kể trong phương thức quản lý giá xăng dầu: doanh nghiệp có thêm quyền chủ động quyết định giá, trong khi cơ quan quản lý tăng cường giám sát dựa trên dữ liệu, cảnh báo sớm và các công cụ kiểm soát cạnh tranh.