Bỏ môn thứ 3 thi lớp 10: Học ngoại ngữ để hội nhập hay chỉ để ứng thí?

Học sinh tham dự kỳ khảo sát đầu vào Tiếng Anh IELTS. Ảnh: Trường Trường Trung học Phổ thông Mỹ Đình

Đứng trước làn sóng tranh luận bỏ hay giữ môn thi thứ 3 trong kỳ thi lớp 10 (hướng tới phương án chỉ thi Toán và Ngữ văn, lược bỏ môn Tiếng Anh), tinh thần "học không bao giờ cùng" nhắc nhở chúng ta về bản chất cốt lõi của tri thức: Ngoại ngữ là động cơ tự thân, không phải gánh nặng ứng thí.

Nếu chỉ vì lo bỏ môn thi Tiếng Anh mà học sinh không chịu học thì đó là biểu hiện của lối học ứng thí đối phó, học vì bằng cấp. Người học thời đại mới phải coi ngoại ngữ là nhu cầu tự thân, là chìa khóa hội nhập đời sống và công việc - bởi tri thức là vô hạn, và sự học là không bao giờ cùng.

Thi lớp 10: Một bài toán hai góc nhìn - giảm áp lực hay giảm động lực?

Ở một bên của cán cân, việc ủng hộ phương án thi hai môn Toán và Ngữ văn nhận được sự đồng thuận lớn từ đông đảo phụ huynh và học sinh. Lý do đưa ra rất thực tế - giảm bớt áp lực tâm lý cực kỳ nặng nề cho những đứa trẻ mới 15 tuổi.

Nhiều ý kiến dư luận nhận định rằng hai môn Toán - Ngữ văn đã đủ để đánh giá năng lực tư duy cốt lõi. Việc không thi Tiếng Anh ở kỳ chuyển cấp không đồng nghĩa với việc dừng học, bởi các em vẫn tiếp tục chương trình ngoại ngữ trong suốt ba năm trung học phổ thông để dần định hướng nghề nghiệp phù hợp.

Đặc biệt, yếu tố công bằng xã hội và khoảng cách vùng miền được đặt ra một cách thẳng thắn. Nhiều bạn đọc phân tích rằng điều kiện tiếp cận ngoại ngữ giữa thành thị và nông thôn, giữa gia đình có điều kiện đầu tư trung tâm và gia đình khó khăn là vô cùng chênh lệch.

Nếu đưa Tiếng Anh thành môn thi bắt buộc toàn hệ hống, vô hình trung chúng ta đang tạo ra một bất lợi lớn cho học sinh vùng khó. 

Thêm vào đó, cách thi trắc nghiệm điền từ hiện nay chưa đánh giá đúng kỹ năng nghe - nói thực tế, dễ dẫn đến tình trạng dạy thêm học thêm tràn lan nhưng năng lực sử dụng thực tế vẫn hạn chế.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, không ít góc nhìn tỏ ra lo ngại. Nhiều người đặt ra câu hỏi: "Tại sao chúng ta đang hướng tới mục tiêu đưa Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học nhưng lại bỏ môn này khỏi kỳ thi lớp 10 - kỳ thi quan trọng nhất cấp phổ thông?".

Sự lo lắng này hoàn toàn có cơ sở thực tế từ tâm lý "thi gì học nấy" vốn đã cắm rễ sâu trong nếp học nếp nghĩ. Khi môn học không xuất hiện trong kỳ thi chuyển cấp quan trọng, mức độ ưu tiên từ nhà trường, phụ huynh đến chính học sinh sẽ tụt giảm nghiêm trọng, nguy cơ tạo ra một khoảng trống tri thức khi bước vào bậc học cao hơn.

Cả hai luồng ý kiến đều chứa đựng những trăn trở chính đáng. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào bản chất của giáo dục, liệu số lượng môn thi có phải là gốc rễ của áp lực? Hay chính tâm lý xem "thi cử là đích đến cuối cùng" mới là nguyên nhân khiến việc học ngoại ngữ trở nên gượng ép và đầy âu lo?

Ngoại ngữ tạo nên từ môi trường, không từ áp lực thi cử

Nhìn ra thế giới, kinh nghiệm từ các quốc gia thành công trong việc đưa Tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai như Singapore tại châu Á hay Hà Lan, Phần Lan tại châu Âu cho thấy một thực tế rõ ràng, động lực ngôn ngữ không đến từ gánh nặng thi cử, mà đến từ cơ hội ứng dụng tự nhiên và sống động.

Khi Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ làm việc và học tập chính, đó không phải vì học sinh bị kiểm tra trắc nghiệm liên tục ở các kỳ thi chuyển cấp, mà vì các em được đắm mình trong môi trường giao tiếp đa môn học hằng ngày. 

Việc nâng cao năng lực ngoại ngữ luôn gắn liền với khả năng tiếp cận tri thức khoa học, kỹ thuật và thương mại quốc tế.

Ngược lại, nếu chỉ dựa vào một bài thi trắc nghiệm mang tính sàng lọc khốc liệt ở tuổi 15 để ép học sinh học Tiếng Anh, chúng ta chỉ vô tình tạo ra những thế hệ "giỏi giải đề" nhưng thụ động trong giao tiếp và thiếu bản lĩnh khi bước ra môi trường thực tế.

Tư tưởng "Học không bao giờ cùng" và động cơ học tập tự thân

Nhìn từ tinh thần học tập suốt đời, bản chất của sự học là một hành trình không bao giờ có điểm dừng. Trong một thế giới vận động không ngừng, việc học ngoại ngữ không thể bị thu hẹp hay định đoạt bởi một kỳ thi lớp 10, mà phải là năng lực tự thân để con người không bị lùi lại phía sau.

Vấn đề bỏ hay giữ môn thi Tiếng Anh lớp 10, nếu soi chiếu qua lăng kính của tinh thần "học tập suốt đời" và văn hóa khuyến học, sẽ mở ra một góc nhìn hoàn toàn khác.

Nếu chúng ta lo sợ rằng không thi thì học sinh không chịu học, điều đó phản ánh một thực trạng đáng suy ngẫm: Việc học ngoại ngữ hiện nay đang bị biến dạng thành một công cụ ứng thí thuần túy.

Học sinh học Tiếng Anh không phải để giao tiếp, đọc tài liệu khoa học, mở rộng thế giới quan hay tiếp cận trí tuệ nhân tạo (AI), mà chỉ hướng tới mục tiêu điểm số và những bài kiểm tra trên giấy. Khi động cơ học tập bị cột chặt vào kỳ thi, thì việc thi hay bỏ thi đều phát sinh những hệ lụy tiêu cực.

Tiếng Anh trong thời đại toàn cầu hóa không còn là một môn học năng khiếu hay môn thi điều kiện, mà đã trở thành một kỹ năng sống thiết yếu, một công cụ lao động trực tiếp.

Một công dân toàn cầu cần tiếng Anh để phục vụ đời sống, giao tiếp, nâng cao tay nghề và cập nhật tri thức mới mỗi ngày. Sự học là hành trình cả đời (học không bao giờ cùng), không dừng lại ở tấm vé thi đậu vào lớp 10, cũng không kết thúc sau kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông hay đại học.

Để giải quyết mâu thuẫn giữa mục tiêu đưa Tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai và thực tế giảm áp lực thi cử lớp 10, giải pháp cốt lõi không nằm ở việc ép buộc bằng một bài thi khiên cưỡng, mà nằm ở việc đổi mới phương pháp dạy, học và chuyển đổi mô hình đánh giá.

Khi học sinh nhận thức được rằng tri thức là vô hạn, ngoại ngữ là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa tương lai cho chính bản thân mình, các em sẽ tự giác học tập mà không cần bất kỳ mệnh lệnh hay gánh nặng thi cử nào thúc ép. 

Đã đến lúc giáo dục cần trả ngoại ngữ về đúng vị trí vốn có của nó: Một phương tiện kết nối con người với tri thức nhân loại, phục vụ đời sống và công việc bền vững suốt đời.