Bỏ thi lớp 10 tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh vì sao chưa thể thực hiện?

Học sinh lớp 10 Trường Trung học Phổ thông Xuân Phương nhận lớp và gặp gỡ các thầy cô giáo viên chủ nhiệm. Ảnh: Trường Trung học Phổ thông Xuân Phương

Nguyên nhân cốt lõi khiến kỳ thi lớp 10 luôn áp lực không đến từ tâm lý chuộng bằng cấp, mà xuất phát từ khoảng trống hạ tầng trường lớp chưa tìm được lời giải.

Áp lực thi lớp 10 xuất phát từ bài toán cung - cầu

Mỗi mùa tuyển sinh, dư luận thường đổ dồn sự chú ý vào áp lực từ phụ huynh hay "bệnh thành tích". Tuy nhiên, sự lo âu của các gia đình trong kỳ thi lớp 10 không hoàn toàn xuất phát từ tâm lý thành tích, mà bản chất là phản ứng dây chuyền trước sự mất cân đối trầm trọng giữa cung và cầu chỗ học công lập.

Sức ép tăng dân số cơ học tại các khu đô thị mới và khu công nghiệp khiến nhu cầu học tập bùng nổ. Trong khi quỹ đất lẫn tiến độ xây dựng trường trung học phổ thông công lập đều không theo kịp tốc độ gia tăng học sinh.

Bên cạnh đó, các phương án thay thế vẫn tồn tại khoảng trống lớn. Khi trường công chỉ đáp ứng khoảng 60-70% nhu cầu, cuộc đua thi lớp 10 nghiễm nhiên trở thành con đường bắt buộc. 

Trong khi, chi phí đắt đỏ của trường tư vượt quá khả năng tài chính của nhiều gia đình, còn hệ thống đào tạo nghề lại chưa đủ sức hấp dẫn, vô tình biến trường công lập thành cánh cửa hẹp mà ai cũng phải nỗ lực cạnh tranh.

Vì sao chưa thể bỏ kỳ thi lớp 10 tại các đại đô thị?

Theo định hướng của Bộ Giáo dục và Đào tạo, ngành chủ trương chỉ tổ chức thi lớp 10 ở trường chuyên và những địa bàn có số lượng học sinh lớn nhưng trường công lập chưa đủ khả năng đáp ứng; còn những nơi đã đảm bảo hạ tầng hoàn toàn có thể chuyển sang xét tuyển.

Chủ trương này phản ánh một thực tế khách quan - kỳ thi lớp 10 tại các đại đô thị bản chất là một công cụ phân loại bắt buộc do thiếu hụt hạ tầng, vượt khỏi mục tiêu kiểm tra đánh giá năng lực đơn thuần. 

Khi số lượng chỗ học công lập có hạn, hệ thống buộc phải dùng kỳ thi để điều tiết chỉ tiêu, từ đó kéo theo guồng quay học thêm và luyện thi căng thẳng.

Mặt khác, những tranh luận quanh đề xuất chuyển sang xét tuyển tại Hà Nội cho thấy e ngại lớn từ dư luận về rủi ro chuyển vùng áp lực. 

Khi hạ tầng chưa đáp ứng đủ chỗ học, việc bỏ thi tuyển không giúp giảm bớt gánh nặng mà chỉ đẩy cuộc đua từ phòng thi sang học bạ và các chứng chỉ phụ.

Cuộc đua ngắn hạn thành áp lực dài hạn suốt 4 năm trung học cơ sở, thậm chí nguy cơ phát sinh tiêu cực "làm đẹp" hồ sơ hay gia tăng bất bình đẳng giữa các nhóm học sinh.

Dù báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy tổng chỉ tiêu tuyển sinh lớp 10 năm nay đã tăng 24% so với năm học trước nhằm mở rộng cơ hội học tập.

Nhưng nếu vội vã áp dụng xét tuyển khi hạ tầng chưa kịp đáp ứng, áp lực thi cử sẽ không tự mất đi mà chỉ dịch chuyển sang cuộc đua chạy thành tích học bạ.

Giải pháp căn cơ để hạ nhiệt kỳ thi lớp 10

Chừng nào số lượng trường lớp chưa đáp ứng kịp nhu cầu thực tế, kỳ thi lớp 10 vẫn sẽ phải tồn tại như một cơ chế điều tiết bắt buộc của hạ tầng đô thị. 

Giải tỏa áp lực thi cử không thể bắt đầu từ việc đổi mới đề thi hay thay đổi hình thức tuyển sinh, mà phải giải quyết tận gốc từ khâu quy hoạch.

Trước hết, các đô thị lớn cần rà soát chính xác quy mô học sinh theo từng giai đoạn để ưu tiên quỹ đất xây thêm trường lớp, đảm bảo tỷ lệ chỗ học công lập tương ứng với đà tăng dân số.

Song song với đó là bài toán thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường trung học, tránh tình trạng tập trung quá mức nguyện vọng vào một số ít trường tuyến trên. 

Khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ và chất lượng giáo dục dần cân bằng, việc bỏ kỳ thi lớp 10 để chuyển sang xét tuyển sẽ là kết quả tự nhiên của một hệ thống giáo dục phát triển cân bằng và thực chất.