'Bóng người hằn trên đá': Dấu tích ám ảnh của bom nguyên tử Hiroshima - Kỳ cuối

KỲ 2: NHỮNG DẤU TÍCH KHÔNG THỂ XÓA NHÒA 

Một "bóng người" khác còn ghi dấu sau thảm họa bom nguyên tử Hiroshima. Ảnh: Universal History Archive

Theo National Geographic, “bóng người” trên những bậc đá của Chi nhánh Sumitomo Bank không phải dấu vết duy nhất được tạo ra bởi quả bom nguyên tử ở Hiroshima. Sau vụ nổ ngày 6/8/1945, nhiệt bức xạ cực mạnh đã để lại những hình dạng khác nhau trên cầu, mặt đường, tường nhà và nhiều vật thể trong thành phố. Một số dấu tích biến mất khi Hiroshima được xây dựng lại, một số được đưa vào bảo tàng, còn một số vẫn được giữ lại như những chứng tích của một thành phố từng bị phá hủy chỉ trong vài giây.

Những chiếc bóng không chỉ có hình người

Tại Hiroshima, một trong những địa điểm cho thấy rõ hiện tượng này là cầu Mandai, nằm cách tâm vụ nổ khoảng 880 mét. Khi quả bom phát nổ, phần lan can của cây cầu đã chắn nhiệt bức xạ và để lại hình dạng của nó trên mặt đường. Những chiếc bóng của các trụ lan can và thanh sắt phía dưới từng hiện rõ trên mặt đường, cùng với dấu vết của người đi bộ, xe kéo và xe đẩy.

Vết hằn màu trắng của một người đàn ông vẫn còn lưu lại trên mặt cầu ở Hiroshima. Ảnh: nationalgeographic

Cơ chế về cơ bản giống với “bóng người” ở Chi nhánh Sumitomo Bank. Bề mặt tiếp nhận trực tiếp nhiệt bức xạ bị biến đổi, trong khi phần nằm sau vật thể chắn nhiệt chịu tác động ít hơn. Sự tương phản giữa hai vùng khiến hình dạng của vật thể được in lại trên bề mặt.

Theo chính quyền thành phố Hiroshima, những dấu tích này còn có giá trị nghiên cứu bởi hình dạng và vị trí của chúng giúp xác định hướng mà bức xạ nhiệt truyền tới, qua đó cung cấp thêm thông tin về vụ nổ.

Điều đáng chú ý là những dấu tích như vậy có thể xuất hiện ở những nơi hoàn toàn bình thường. Một chiếc lan can, một người đi đường hay một vật dụng đặt trên mặt đất đều có thể trở thành “tấm chắn” trong khoảnh khắc quả bom phát nổ. Không ai ở Hiroshima hôm ấy có thể ngờ rằng những hoạt động bình thường của mình sẽ được ghi lại trên các bề mặt vật chất bằng một loại năng lượng chưa từng được sử dụng trong chiến tranh trước đó.

Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima còn lưu giữ những bức ảnh được Cơ quan Khảo sát Ném bom Chiến lược Mỹ chụp ngày 20/11/1945, trong đó có hình ảnh bậc đá ở Chi nhánh Sumitomo Bank và dấu “bóng người”. Những bức ảnh này cho thấy dấu tích vẫn còn tồn tại vài tháng sau vụ nổ và đã được ghi nhận trong các cuộc khảo sát hậu chiến.

Bảo tàng cũng lưu giữ hàng nghìn bức tranh do những người sống sót vẽ lại trải nghiệm của họ. Nhiều tác phẩm được thu thập từ giữa những năm 1970, khi các nhân chứng vẫn còn sống và có thể ghi lại những gì họ đã nhìn thấy.

Quang cảnh Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima. Ảnh: dive-hiroshima.com

Khi thành phố được xây dựng lại

Theo dữ liệu của Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima, những năm sau chiến tranh đặt Hiroshima trước một vấn đề khó khăn: làm thế nào để xây dựng lại một thành phố gần như bị xóa sổ mà vẫn giữ được những bằng chứng về những gì đã xảy ra.

Hiroshima không thể giữ nguyên toàn bộ thành phố bị phá hủy. Nhà cửa cần được xây dựng lại, đường sá phải mở rộng, các khu dân cư phải phục hồi và cuộc sống phải tiếp tục. Vì vậy, phần lớn dấu vết vật chất của vụ ném bom dần biến mất trong quá trình tái thiết.

Nhưng một số địa điểm được giữ lại vì có giá trị đặc biệt trong việc giải thích thực tế của vụ ném bom. Ngày nay, thành phố có Bảo tàng Trưng bày Di tích Nguyên tử bị ném bom, nơi một số phần còn lại của khu dân cư cũ được bảo tồn và trưng bày. Những gì từng được coi là đống đổ nát cần phải dọn đi sau chiến tranh lại trở thành một phần của di sản lịch sử.

Trong trường hợp bậc đá Sumitomo Bank, quá trình bảo tồn còn rõ ràng hơn. Khi ngân hàng được xây dựng lại, dấu tích vẫn được giữ tại khu vực cũ. Đến năm 1971, khi công trình được cải tạo, phần bậc đá có “bóng người” được tháo ra và trao cho Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima. Hồ sơ chính thức của bảo tàng ghi nhận Sumitomo Bank là đơn vị hiến tặng hiện vật vào ngày 12/2/1971.

Nếu bậc đá Sumitomo Bank là một bằng chứng vật chất, những lời kể của người sống sót lại bổ sung phần mà đá và bê tông không thể nói lên: con người đã trải qua những gì.

Một bức tranh trong cơ sở dữ liệu của Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima mô tả khu vực gần cầu Shin-ohashi vào khoảng 9 giờ sáng ngày 7/8, tức một ngày sau vụ nổ. Tác giả Sueko Sumimoto, khi đó 37 tuổi, mô tả hình ảnh những đứa trẻ thiệt mạng nằm trong và bên bờ sông.

Những bức tranh như vậy cho thấy một khía cạnh khác của thảm họa: sau khi quả bom phát nổ, cái chết không kết thúc trong vài giây đầu tiên. Những người sống sót phải đối mặt với một thành phố thiếu bác sĩ, thiếu bệnh viện, thiếu nước và gần như không còn khả năng cứu chữa người bị thương.

Hình ảnh chụp từ trên cao về vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima, Nhật Bản, vào ngày 6/8/1945. Chiếc máy bay Enola Gay đã thả quả bom ở độ cao khoảng 580 mét phía trên thành phố, tạo ra một vụ nổ với sức nóng, ánh sáng và bức xạ cực độ bao trùm toàn bộ thành phố chỉ trong tích tắc. Ảnh: nationalgeographic

Tại Nagasaki, những hồi ức được lưu giữ cũng cho thấy tình trạng tương tự. Các nhân chứng kể lại cảnh những ngôi nhà bốc cháy, người bị bỏng đi về phía sông, nhiều người khát nước và cầu xin nước uống. Một số người nằm hoặc ngồi bên bờ sông trong tình trạng không thể phân biệt được còn sống hay đã chết.

Nagasaki và quả bom thứ hai

Ba ngày sau Hiroshima, ngày 9/8/1945, quả bom plutonium có mật danh "Gã béo" (Fat Man) được Mỹ thả xuống Nagasaki. Vụ nổ gây thiệt hại lớn và tạo ra những dấu tích nhiệt tương tự Hiroshima.

Các bảo tàng và cơ quan tưởng niệm ở Nagasaki lưu giữ những hiện vật cho thấy ba tác động chính của vũ khí hạt nhân: sóng xung kích, nhiệt và phóng xạ. Các hồi ký chính thức ghi lại cảnh người dân bị bỏng nặng, quần áo bị thiêu cháy, nhà cửa bị phá hủy và những người bị thương tìm đường đến sông.

Một tay cầm trên chiếc bồn chứa khí – nằm cách tâm chấn vụ nổ 2 km – cũng để lại một dấu vết in hằn. Ảnh: nationalgeographic

Một điểm đáng chú ý là Hiroshima và Nagasaki không chỉ lưu giữ hiện vật mà còn xây dựng các kho tư liệu về từng nạn nhân và từng nhân chứng. Tại Đài Tưởng niệm Hòa bình Quốc gia Nagasaki dành cho Nạn nhân Bom nguyên tử, cơ sở dữ liệu tưởng niệm hiện có hàng trăm nghìn trường hợp nạn nhân được đăng ký. Tính đến ngày 9/8/2026, con số này là 204.708 người.

Trong khu tưởng niệm, tên và ảnh của các nạn nhân được lưu giữ để người đến thăm có thể tìm kiếm. Các kho lưu trữ cũng chứa hồi ký do gia đình nạn nhân, người sống sót hoặc người quen hiến tặng.

Những dấu vết vật chất và câu hỏi về ký ức

Ngày nay, Hiroshima không còn là thành phố mà phi công Enola Gay nhìn thấy vào buổi sáng tháng 8/1945. Những khu vực từng bị thiêu hủy đã trở thành đường phố, tòa nhà, công viên và khu dân cư hiện đại. Công viên Tưởng niệm Hòa bình nằm giữa thành phố, trong khi những công trình tưởng niệm và bảo tàng trở thành một phần của cảnh quan đô thị.

Nhưng một số dấu tích vẫn được giữ lại để nhắc rằng bên dưới thành phố hiện đại là một lớp lịch sử khác.

"Bóng người trên thềm đá" là một trong những hiện vật như vậy. Cơ sở dữ liệu chính thức của Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima ghi rõ hiện vật nằm cách tâm nổ 260 mét, và đến nay vẫn được lưu giữ như một chứng tích của vụ ném bom. 

Điều khiến “bóng người” trở nên đặc biệt không nằm ở việc nó có thể cho người xem hình dung một người đã chết như thế nào. Giá trị của nó nằm ở chỗ một hiện tượng vật lý đã vô tình ghi lại một khoảnh khắc của lịch sử. Một người ngồi trên bậc đá, một cây cầu với lan can, một vật thể đặt trên mặt đất – tất cả đều trở thành những “tấm phim” bất đắc dĩ trước sức nóng của quả bom.

Hơn tám thập niên sau vụ nổ Hiroshima, những người trực tiếp chứng kiến thảm họa năm 1945 đang ngày càng ít đi. Điều còn lại vì thế không chỉ là những “bóng người” hằn trên đá mà là cuộc chạy đua để lưu giữ ký ức trước khi thế hệ nhân chứng cuối cùng không còn có thể kể lại câu chuyện của họ.